ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ [ ਨਾਂਇ ] ਭੱਦਾਪਣ , ਅਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ , ਲਚਰਤਾ , ਲਚਰਪੁਣਾ


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1053, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-02-24, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਸਰੋਤ : ਸਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ : ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹੈ– ਸ਼ੋਭਾਹੀਨਤਾ , ਅਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ , ਉਹ ਗੱਲ/ਕਥਨ ਜੋ ਸਭੑਯ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਬੋਲਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ । ਸਾਹਿੱਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿਚ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਵਾਸਤਵਵਿਚ ਅਸ਼ਲੀਲ ਸ਼ਬਦ ‘ ਅਸ਼ਰੀਰ’ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪਾਣਿਨੀ ਦੀ ਅਸਟਾਧਿਆਈ ( 6 : 2 : 42 ) ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਮਰ ਕੋਸ਼ ( 1 : 6 : 19 ) ਵਿਚ ਅਸਭਯ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਇਕ ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਭਯ ਅਰਥ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ , ਅਸਭਯ ਵਸਤੂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਵਿ ਅਸ਼ਲੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ( ਕਾਵਿ ਅਲੰਕਾਰ– ਸੂਤ੍ਰ ( 2 : 1 : 14 ) ਪਰ ਅਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਸਭਯ ਅਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਸ਼ਲੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ‘ ਸੰਬਾਧ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਕਟ ਭੀੜ , ਰੁਕਾਵਟ; ਤੰਗ ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਯੋਨੀ ( ਭਗ ) ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਰਥ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਅਸ਼ਲੀਲ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ ਜਨਮ– ਭੂਮੀ’ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ , ਪਰ ਲੱਛਣ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਯੋਨੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਅਸ਼ਲੀਲ ਨਹੀਂ । ਮੰਮਟ ਨੇ ‘ ਕਾਵੑਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ( ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ , ਕਾਰਿਕਾ 50 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ) ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ , ਵਾਕਾਂ , ਵਾਕ– ਖੰਡਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਮੰਨੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਵੀਰਤਾ ਜਾਂ ਲੱਜਾ , ਜੁਗਪਸਾ ਜਾਂ ਘ੍ਰਿਣਾ ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਰਤਿਕ੍ਰੜਿਾ ( ਸੰਭੋਗ ) ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸ਼ਲੀਲ ਮੰਨਿਆ ਹੈ । ਪਰ ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ , ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਸ਼ਲੀਲ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧ੍ਰੀ ਕਰਨਾ ਹੈ , ਅਸ਼ਲੀਲ ਭਾਵ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ।

                  ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਪਰਿਆਇ ਓਬਸੀਨ ( obscene ) ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸੀਸਮ ( caecum ) ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੰਦਾ ਅਥਵਾ ਕੁਰੂਪ । ਕਈਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਓਬਸੀਨ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਓਬਸਕਿਓਰਮ ( obscurum ) ਅਰਥਾਤ ‘ ਗੁਪਤ’ ਹੈ । ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ( pornography ) ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ– ਚਿਤ੍ਰਣ ਲਈ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

                  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਖੁੱਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਫ਼੍ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ । ਜ਼ੋਲਾ , ਫਲਾਬੇਅਰ , ਗੌਨਕੌਰਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡੀ.ਐਚ.ਲਾਰੰਸ ( D.H. Lawrence ) ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ । ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਵਿਚ ਜੇਮਜ਼ ਜੋਆਇਸ , ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੁਲਫ਼ , ਹੈਨਰੀ ਮਿਲਰ , ਨਬਕੋਫ ( Nabkov ) ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਸ਼ਲੀਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਕਾਮੁਕਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਤਿਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਸਾਲੇਵਦਰ ਡਾਲੀ , ਮਾਕਸ ਅਰਨਸਟ , ਹੈਨਰੀ ਮੋਅਰ ਅਤੇ ਪਿਕਾਸੋ ਨੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਗਨ ਚਿਤ੍ਰ ਬਣਾਏ ।

                  ਕੀ ਸਾਹਿੱਤ ਤੇ ਕਲਾ ਵਿਚ ਅਸ਼ਲੀਲ ਵਾਜਬ ਹੈ ? ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਜੇ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਠਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ । ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਹ ਅਖਾਉਤੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਰੂਪ ਹੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੂਪ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿੱਤ ਨਾਲ ਧ੍ਰੋਹ ਹੈ । ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਇਸ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੇਵਲ ਕਾਵਿ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਕਰਨਾ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੈ । ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਿਕ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਜਾਂ ਅਸ਼ਲੀਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਜਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਹਦ ਤਕ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਸਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ , ਸਗੋਂ ਉਹ ਅਸ਼ਲੀਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਲੇਕੀਨ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰੀਰਿਕ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਇਕ ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਕਾਮੁਕਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਕੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ , ਮਾਰਗ੍ਰੇਟ ਮੀਡ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿੱਤ ਨਿੰਦਣ– ਯੋਗ ਹੈ । ਡਾ.ਕਿਨਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ , ਜਿਸ ਸਾਹਿੱਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਦੇਸ਼ ਕਾਮ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਦੀਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ , ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕਾਂ ਦੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ , ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿੱਤ ਯੁਵਕਾਂ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਯੌਨ– ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੌਨ– ਪ੍ਰਵਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ।

                  ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਾਹਿੱਤ ਕੇਵਲ ਯੁਵਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ ? ਕੀ ਅਜਿਹਾ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿੱਤ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਮੂਰਤੀ– ਕਲਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਿਹੜੀ ਕਾਮ ਅਪੀਲ ਰਖਦੀ ਹੋਵੇ ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਾਲੀਦਾਸ , ਹਰਸ਼ , ਦੰਡੀ , ਮਾਘ , ਵਿਦਿਆਪਤੀ , ਜਾਇਸੀ , ਹੋਮਰ , ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ , ਹਾਫਿਜ਼ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਕਿਰਤਾਂ , ਖੁਜਾਰਾਹੋ , ਅਜੰਤਾ , ਏਲੋਰਾ , ਮਾਈਕਲੈਂਜਲੋ ਰੂਬਨ , ਰਫ਼ੇਲ ਅਤੇ ਪਿਕਾਸੋ ਦੀਆਂ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਦਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦੇਈਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਜਾਈਏ ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਉੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਘਟਨਕਾਰੀ ਕਾਮ ਉਤੇਜਕ ਸਾਹਿੱਤ ਉਤੇ ਜੇ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧ ਵਾਜਬ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਯੁਵਕਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਅਤਿ ਆਵੱਸ਼ਕਤਾ ਹੈ । ਸਾਹਿੱਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਯੁਵਕਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸੇਧ ਦੇਣਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨਾ ।

  •                   , ਜ਼ੋਲਾ , ਲਾਰੰਸ , ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀਆਂ ‘ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ’ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ; ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਸੇਖੋਂ , ਗਾਰਗੀ; ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਦੁੱਗਲ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਕਾਹਲੋ; ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਸੇਖੋਂ , ਦੁੱਗਲ ਤੇ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਹੈ । ਪਰ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਹੀਂ , ਕੇਵਲ ਇਕ ਸਾਧਾਕਰਣ ਜਿਹਾ ਅੰਗ ਹੀ ਹੈ ।        

[ ਸਹਾ. ਗ੍ਰੰਥ– ( D.H.Lawrence : Sex Literature and Censorship; Maurice Ernest and William Stegal : To be Pure– A study of Obscenity and the Censor ]  


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਪਾਲ ਕੋਹਲੀ,
ਸਰੋਤ : ਸਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 341, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-07-31, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.