ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ

ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ : ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੰਗ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਮਾਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ 50 ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨੂੰ ‘ਵੱਡਾ ਮਹਾਰਾਜ` ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ‘ਛੋਟਾ ਮਹਾਰਾਜ` ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ।

     ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ ਇੱਕ ਸੰਮਤ 1661 (ਸੰਨ 1604) ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ।

     ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੀੜਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਬੀੜ ਦਾ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ) ਵਿਖੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਕਈ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ) ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਨੂੰ ਮੌਲਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੀੜ ਭਾਈ ਬੰਨੋ ਵਾਲੀ ਹੈ।

     ਸਿੱਖ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਛਾਪੇ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੇ 1430 ਪੰਨੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ 1 ਤੋਂ 13 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ‘ਜਪੁ`, ‘ਸੋਦਰ` ਦੇ ਨੌਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਪੰਜ ‘ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲੇ` ਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅੰਗ ਹਨ। ਪੰਨਾ 14 ਤੋਂ 1353 ਤੱਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਗ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਚੌਪਦੇ, ਸ਼ਬਦ, ਅਸ਼ਟਪਦੀ, ਛੰਤ ਅਤੇ ਵਾਰ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸਲੋਕ ਹੀ ਹਨ। ਪੰਨਾ 1353 ਤੋਂ 1430 ਵਿੱਚ ਫੁਟਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

              31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ

           ਸ਼ਬਦ            ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ      ਛੰਤ        ਵਾਰ

              ਮਹਲਾ 1         209   123        25         3

              ਮਹਲਾ 3         172    79         19         4

              ਮਹਲਾ 4         264   458        38         8

              ਮਹਲਾ 5         1,322 45         63        6

              ਮਹਲਾ 9         59     —          —         —

ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ।

                ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ

                                 ਕਬੀਰ                  224         ਭੀਖਨ     2

                                 ਨਾਮਦੇਵ               61           ਸੂਰਦਾਸ   1

                                                                        (ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਤੁਕ)

                                 ਰਵਿਦਾਸ               40           ਪਰਮਾਨੰਦ 1

                                 ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ               4             ਸੈਣ        1

                                 ਫ਼ਰੀਦ                  4             ਪੀਪਾ       1

                                 ਬੇਣੀ                    3             ਸਧਨਾ     1

                                 ਧੰਨਾ                    3             ਰਾਮਾਨੰਦ 1

                                 ਜੈ ਦੇਵ                 2             ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ          3

     ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਦੇ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਦੇ 243 ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ 130 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।

     ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਾਬੇ ਸੁੰਦਰ ਦੀ ਸੱਦ ਹੈ।

     ‘ਕੱਲਸਹਾਰ`, ‘ਜਾਲਪ`, ‘ਕੀਰਤ`, ‘ਭਿੱਖਾ`, ‘ਸਲ੍ਹ`, ‘ਭੱਲ੍ਹ`, ‘ਨੱਲ੍ਹ`, ‘ਬੱਲ`, ‘ਗਯੰਦ`, ‘ਮਥੁਰਾ`, ‘ਹਰਿਬੰਸ` ਸਵੱਯੇ ਰਚਨ ਵਾਲੇ ਭੱਟ ਹਨ।

     ਮਰਦਾਨੇ ਦਾ ਵਾਰ ਬਿਹਾਗੜਾ ਵਿੱਚ ਸਲੋਕ ਹੈ।

     ਸਧਨਾ ਸੇਹਵਾਨ ਸਿੰਧ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਸਾਈ ਸੀ। ਸੂਰਦਾਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸਮਾਧ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸੈਣ ਰੀਵਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਾਈ ਸੀ। ਕਬੀਰ ਜੁਲਾਹਾ ਕਾਸ਼ੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਗਹਰ (ਗੋਰਖਪੁਰ ਤੋਂ 15 ਮੀਲ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ। ਜੈ ਦੇਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਰਤਾ ਗੀਤ ਗੋਬਿੰਦ ਕੋਦੂਲੀ (ਬੀਰਭੂਮ, ਬੰਗਾਲ) ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ, ਵੈਸ਼, ਬਾਰਸੀ (ਸ਼ੋਲਾਪੁਰ) ਦਾ ਸੀ; ਧੰਨਾ ਜੱਟ, ਧੁਆਨ (ਟਾਂਕ ਰਿਆਸਤ ਦਾ); ਨਾਮਦੇਵ, ਨਾਰਸੀ ਬਾਮਣੀ (ਸ਼ੋਲਾਪੁਰ) ਦਾ; ਪੀਪਾ ਸ਼ਾਇਦ ਗਗਰੌਦ (ਕੋਟਾ) ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਸੀ; ਰਾਮਾਨੰਦ ਪ੍ਰਯਾਗ (ਇਲਾਹਾਬਾਦ) ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਰਵਿਦਾਸ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਚਮਾਰ; ਬੇਣੀ ਅਗਿਆਤ ਹੈ। ਭੀਖਣ ਕਕੋਰੀ (ਲਖਨਊ) ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸਾਧ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਪਾਕਪਟਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ।

     ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਚੈਤਾ ਹਨ ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਰਮ ਸਿੱਖ-ਮਤ ਹਰ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੋ ਲੈਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਲੱਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।

     ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਦਛੇਦ ਅਰਥਾਤ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ 1920 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ।

      ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼` ਅਨੁਸਾਰ, ਤੁਕ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ...ਲਿਖਣ ਦੇ ਦੋ ਕਾਰਨ ਸਨ ਇੱਕ ਤਾਂ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਦੁਰਲੱਭ ਸੀ, ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪੂਰਣ ਅਭਯਾਸ ਸੀ...ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਿਨਾਂ ਪਦਛੇਦ ਕੀਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਣਾ ਅਥਵਾ ਛਾਪਣਾ ਯੋਗਯ ਨਹੀਂ

          ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪੰਨਾ 1429-30 `ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮਾਧਵਨਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ 63ਵੇਂ ਤੋਂ 72ਵੇਂ ਛੰਦ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀਆਂ, ਪੰਜ-ਪੰਜ ਰਾਗਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ (ਸ.ਗ.ਪ.ਕ., 1950) ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ `ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।

ਲੇਖਕ : ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ,     ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1279,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/17/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: null

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ