ਉਚਾਰ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਉਚਾਰ : ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੈ । ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ । ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਹਵਾ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ-ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਾਰੇ ਉਚਾਰਨ-ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਸਾਹ ਲੈਣਾ , ਚਬਾਉਣਾ ਜਾਂ ਪੀਣਾ ਹੈ । ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨਾ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕੰਮ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਹਵਾ ਨੂੰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵੱਲ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਵਾ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਾਂ । ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਵਾ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਚਾਰਨ-ਅੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਦਕਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਉਚਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ , ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ । ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜੇ , ਛਾਤੀ ਦੇ ਪੱਠੇ , ਸਾਹ ਨਾਲੀ ਦੀ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪੌਣਧਾਰਾ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਚਾਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ- ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਠ ਪਠਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਉਚਾਰਨ-ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਿਉਂਕਿ , ਕੰਠ ਪਠਾਰ ਤੋਂ ਬੁੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਉਚਾਰਨ-ਅੰਗ ਹਨ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੁਨੀਆਂ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅੰਗ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਹਿੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਅੰਗ ਸਥਿਰ ਅੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਧੁਨੀਆਂ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ । ਮਨੁੱਖੀ ਉਚਾਰਨ-ਅੰਗ ਜਦੋਂ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ , ਅਣਗਿਣਤ ਧੁਨੀਆਂ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਚਾਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਇੱਕ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸ੍ਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹਵਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਕ ਦੇ ਮੂੰਹ ਪੋਲ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ । ਸ੍ਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਫਿਰ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਮੌਖਿਕ ਸ੍ਵਰ ਅਤੇ ਨਾਸਕੀ ਸ੍ਵਰ । ਮੌਖਿਕ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਕੇਵਲ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ , ਇਸ ਵੇਲੇ ਨੱਕ ਦਾ ਰਾਹ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਨਾਸਕੀ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ । ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਮੂੰਹ ਪੋਲ `ਚ ਹਵਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਹਵਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਥਰਥਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਰਗੜ ਖਾ ਕੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਵਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਰੋਕ ਕਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਸ੍ਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਇਕੱਲੀਆਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।

 


ਲੇਖਕ : ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 10041, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-17, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਉਚਾਰ ਸਰੋਤ : ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਮਹਿਤ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ), ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

ਉਚਾਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਉਚੑਚਾਰ : । ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਉਚੑਚਾਰ । ਬੋਲਣਾ , ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ; ਉਚਾਰਨ ਕਰ- ਦੇਤ ਦਰਸਨੁ ਸ੍ਰਵਨ ਹਰਿ ਜਸੁ ਰਸਨ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ।


ਲੇਖਕ : ਮੁਖ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸੰ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਮਹਿਤ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ), ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3545, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-03-12, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ

ਸੁਝਾਅ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ


charanjiv, ( 2014/02/24 12:00AM)

ਬਹੁਤ ਵੱਧੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ।


ਸੀ ਪੀ ਕੰਬੋਜ, ( 2014/02/24 12:00AM)

Pronunciation of ਉਚਾਰ is    :     ucāra (uchaara)


charanjiv, ( 2014/02/25 12:00AM)


Gurpreet, ( 2018/05/25 11:4128)

cbvbcvbcv


Gurpreet, ( 2018/05/25 12:4830)

vcbcvb


Gurpreet, ( 2018/05/25 12:4835)


Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.