ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਉਚਾਰ ਪਰਕਿਰਿਆ

ਉਚਾਰ ਪਰਕਿਰਿਆ: ਧੁਨੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਧੁਨੀ-ਵਿਉਂਤ ਵਿਚ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰ ਹਨ :(i) ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਅਤੇ (ii) ਉਚਾਰਨ ਵਿਧੀ\ਪਰਕਿਰਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਧਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਪੋਲ ਵਿਚਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਚਾਰਨ-ਪਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਉਚਾਰਨ-ਪਰਨਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਚਾਰਨ-ਅਮਲ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ : (i) ਸਾਹ-ਪਰਨਾਲੀ, (ii) ਧੁਨੀ-ਪਰਨਾਲੀ ਅਤੇ (iii) ਉਚਾਰਨ-ਪਰਨਾਲੀ। ਸਾਹ-ਪਰਨਾਲੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੱਕ ਪੋਲ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਪੋਲ ਤੱਕ ਹੈ। ਹਵਾ ਦਾ ਵਹਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾਈ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਵਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੌਣਧਾਰਾ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ : (i) ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਪੌਣਧਾਰਾ ਵਿਧੀ (ii) ਨਾਦ-ਯੰਤਰ ਦੀ ਪੌਣਧਾਰਾ ਵਿਧੀ ਅਤੇ (iii) ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਦੀ ਪੌਣਧਾਰਾ ਵਿਧੀ। ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਪਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪਰਾਣਤਾ (voice) ਨਾਲ ਹੈ। ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਸਹਿਜ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਾਣਤਾ ਵਾਲਾ ਲੱਛਣ ਅਲਪ-ਪਰਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਪਰਾਣਤਾ ਵਾਲਾ ਲੱਛਣ ਮਹਾਂ-ਪਰਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਧੁਨੀਆਂ ਮਹਾਂ-ਪਰਾਣ ਅਤੇ ਅਲਪ-ਪਰਾਣ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਵੇਖੋ ਪਰਾਣਤਾ) ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਵਾ ਸਾਹ ਨਾਲੀ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਨਾਦ-ਯੰਤਰ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਦ-ਯੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਦ-ਯੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਦ-ਯੰਤਰੀ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ ਵਿਚ \ਹ\ ਨਾਦ-ਯੰਤਰੀ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਦ-ਯੰਤਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ’ਤੇ ਪਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਘੋਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ। ਜਦੋਂ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸਘੋਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਜਦੋਂ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਘੋਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਵੇਖੋ ਘੋਸ਼ਤਾ)। ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਉਚਾਰਨ ਪਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਮਲ ਤਾਲਵੀ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

(2) ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਚਾਰਨ ਵਿਧੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਉਚਾਰਨ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਪਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਚਾਰਨ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਦਾਰ ’ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ : (i) ਮੌਖਿਕ ਅਤੇ ਨਾਸਕੀ : ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਖਿਕ ਅਤੇ ਨੱਕ ਵਿਚੋਂ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵੇਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ii) ਡੱਕਵੀ ਅਤੇ ਅਡੱਕਵੀਂ ਸਥਿਤੀ : ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਉਚਾਰਨ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਰੋਕ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੱਕਵੇਂ ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਡੱਕਵੇਂ ਵਿਅੰਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀਵਕ, ਟਰਿਲ, ਫਲੈਪ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਆਦਿ ਹੋਰ ਉਚਾਰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ।

ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ,     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 815,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/21/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ