ਉਚਾਰਨ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਉਚਾਰਨ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ : ਉਚਾਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਉਚਾਰਨ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਵਾ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵੱਲ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਫੇਫੜੇ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਫੇਫੜੇ ਸੁੰਗੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹਵਾ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ । ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲਦੀ ਇਸ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹਵਾ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪੌਣਧਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ-ਇੱਕ ਨੂੰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਪੌਣਧਾਰਾ ਵਿਧੀ , ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਨਾਦ- ਯੰਤਰ ਦੀ ਪੌਣਧਾਰਾ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਨੂੰ ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਦੀ ਪੌਣਧਾਰਾ ਵਿਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹਵਾ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਵਾ ਸਧਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਲਪ-ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਨਾਦ-ਯੰਤਰ ਪੌਣਧਾਰਾ ਵਿਧੀ ਪੱਖੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਦ- ਯੰਤਰ ਉਚਾਰਨ-ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਨਾਦ-ਯੰਤਰੀ ਧੁਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ‘ ਹ` ਧੁਨੀ ਨਾਦ-ਯੰਤਰੀ ਧੁਨੀ ਹੈ । ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਦ-ਯੰਤਰ ਦੀਆਂ ਨਾਦ-ਤੰਦਾਂ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇ ਇਹ ਨਾਦ ਤੰਦਾਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਘੋਸ਼ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਾਦ-ਤੰਦਾਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਘੋਸ਼ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਦੀ ਪੌਣਧਾਰਾ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਕੋਮਲ ਤਾਲਵੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਉਚਾਰਨ -ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਉਚਾਰਨ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ-ਮੌਖਿਕ ਅਤੇ ਨਾਸਕੀ । ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਕੇਵਲ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ-ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਖਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਕੀ ਵਿਅੰਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡੱਕਵੇਂ ਵਿਅੰਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰਸ਼ਵਿਕ , ਕਾਂਬਵੇ , ਫਟਕਵੇਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3498, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-17, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.