ਉਤਪਾਦਨ (production) ਸਰੋਤ : ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼

ਉਤਪਾਦਨ ( production ) : ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤੀ/ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਿਰਮਾਣਕਾਰੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ । ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਤ , ਸਰਮਾਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉਤਪਾਦਨ ਮਾਲ ਜਾਂ ਖਪਤ ਮਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਢੋਆ ਢੁਆਈ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ । ਵਪਾਰਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਭਾਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ । ਉਤਪਾਦਨ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ( forces of production ) ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ , ਆਰਥਿਕ ਵਸਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਕੱਚਾ ਮਾਲ , ਸੰਦ , ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ । ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਧੀ ( mode of production ) ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੇ ਵਿਕਾਸ , ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਉਦਪਾਦਨ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿਸੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਜਗੀਰਦਾਰ ਕੋਲ ਕਿਸਾਨ ਦੀਆਂ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ , ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਰ ਕੋਈ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਪਰ ਕਿਸਾਨੀ ਉਤਪਾਦਨ ਉੱਪਰ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ , ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਰ ਵੀ ਹੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਉੱਪਰ ਵੀ । ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਦ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਜਿਣਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

          ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਖਣਿਜ , ਅਤੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਊਰਜਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ , ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵਰਗ ਪਾਸ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਮਲਾ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜੋ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਬਦਲੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

          ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਧੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਮਾਲ ਦੀ ਇੱਕਤਰਦਾਰੀ ਉੱਤੇ ਅੱਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਜ਼ੋਰ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਛਣ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਸ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ,
ਸਰੋਤ : ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 873, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-22, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.