ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨਤਾ (telesis) ਸਰੋਤ : ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼

ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨਤਾ ( telesis ) : ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ , ਜੋ ਕੁਝ ਕਦਰਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਝਦਾ ਹੈ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀ , ਸਮੂਹ , ਸਮੂਹਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

          ਵਾਰਡ ( Ward ) ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ/ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੇਧਿਤ , ਅਤਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਨਤਾ ( telesis ) ਹੈ । ਵਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਤਾਕਤਾਂ ( forces ) ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਤਾਕਤ ਦਾ ਭਾਗ ਹਨ । ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ , ਅਤੇ ਅਕਲ , ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਨ ( ਉਦੇਸ਼ ) ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਏਜੰਟ ਹੈ ।

          ਮਨੁੱਖੀ ਅਕਲ ਦੁਆਰਾ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣਾ; ‘ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ’ ਅਤੇ ‘ ਕੁਦਰਤੀ’ ਕਰਮਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ , ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਬੰਧ ਨੀਤੀ , ਭੂਗੋਲਿਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤਵਾਦ , ਰੱਬੀ ਤਾਕਤਾਂ ਜਾਂ ਪਰਾਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਧਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ । ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਮਨ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਇਹ ਸੰਭਵ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ/ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਆਪ ਸਿਰਜੇ । ਇਸ ਕਥਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਨਾਲੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਧੀਆ ਹਨ । ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਨ ਵਰਣਨ ( teleology ) ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਪ੍ਰਪੰਚ ਵਿੱਚ ਨਿਹਤ ਕਦਰਾਂ , ਅੰਤਿਮ ਮਨੋਰਥਾਂ , ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਨਾਂ , ਮਨੋਰਥਾਂ , ਟੀਚਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ।

          ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਰਣਨਾ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਉਦਸ਼ੇਪੂਰਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ , ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ , ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਦੇਸ਼ਿਤ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ , ਜਾਂ ਇਹ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ( functions ) ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਉਦਾਰਹਨ ਵਜੋਂ ਕਾਮਤੇ ( Comte ) ਆਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜ ਉੱਚੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਸਨਜ਼ ਵਰਗੇ ਰਚਨਾਤਮਵਾਦੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੜਬੰਦੀ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾਪੂਰਨ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ , ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਨ ਆਖੇ ਜਾਣਗੇ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਪੰਚ ਉੱਪਰ ਅਸਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀਮਾਂ/ਵਰਣਨ ਵਿਧੀ ਦੇ ਉਲਟ ਦੁਰਖੀਮ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ( function ) ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚਲੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ,
ਸਰੋਤ : ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 486, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-22, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.