ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਉਪਨਿਸ਼ਦ

 

         ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਭਾਰਤੀ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਹ ਮੂਲ ਸੋਮਾ ਹਨ ਜਿਥੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼ਾਖਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੇਦ ਦੇ ਅੰਤਮ ਭਾਗ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਇਹਵੇਦਾਂਤਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਚੋਣਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋਪ੍ਰਸਥਾਨ-ਤ੍ਰਯੀਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਮੁਖ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਕੀ ਦੋਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਬ੍ਰਹਮਸੂਤਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਉਪਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਇੰਨੇ ਸਨਮਾਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਸੋਝੀਵਾਨ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਪਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਖਿਆਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਤਮ ਤਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

          ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੇ ਕਈ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਪਰਮੰਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸ਼ੋਪਨਹਾਵਰ ਨੇ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਅਤੇ ਕਾਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿਚ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਰਸ਼ਲਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਹਿਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਉਸਾਰਿਆਂ ਹੈ ਅੱਜ ਕਲ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਨਤ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾ, ਵਿਆਖਿਆਨ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਆਦਿ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ

          ਉਪਨਿਸ਼ਦ= ਉਪ + ਨਿ+ ਸ਼ਦ (ਸਦ) ਸਦੁ ਧਾਤੁ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਹਿਲਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਵਿੱਦਿਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪਾਉਣਾ ਜਾਂ ਜਾਣਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਿਥਲ ਹੋਣਾ, ਕਿਉਂਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਗਰਭਵਾਸ ਆਦਿ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁਖ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਗੌਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਨੂੰਬ੍ਰਹਮਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਖਿਆਤ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

          ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਕੁਲ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹੈਮੁਕਤਿਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ’ (ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ) ਵਿਚ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਕੁਲ ਗਿਣਤੀ 108 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 10 ਰਿਗਵੇਦ ਨਾਲ, 19 ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ, 32 ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ 16 ਸਾਮਵੇਦ ਨਾਲ ਅਤੇ 31 ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਨਰਸਿੰਘ, ਰਾਮਤਾਪਨੀ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਕੁਲ ਗਿਣਤੀ 112 ਹੈ

          ਅਡੀਆਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਮਦਰਾਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 60 ਨਵੇਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਛਾਂਗਲੇਯ, ਵਾਸ਼ਕਾਲ, ਆਰਸ਼ੇਯ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਪਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇ ਸੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ 13 ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਮਾਣੀਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਈਸ਼, ਕੇਨ, ਕਠ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਮੁੰਡਕ, ਮਾਂਡੂਕਯ, ਤੈਤੀਰੀਯ, ਐਤਰੇਯ, ਛਾਂਦੋਗਯ, ਬ੍ਰਿਹਦ-ਅਰਣਯਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਾਂ ਉਪਰ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ-ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ ਲਿਖੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਵੈਤਾਸ਼ਵਤਰ, ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ, ਅਤੇ ਮੈਤ੍ਰਾਯਨੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਵਲੋਂ ਪਰਮਾਣੀਕ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਭਾਸ਼ ਵਿਚ ਜਿਉਂ ਦੇ ਤਿਉਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪਰਮਾਣੀਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਦੂਜੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂਤਰਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੈਵ, ਸ਼ਾਕਤ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਬਹੁਤੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੁਝ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਹਨ

          ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਲ ਲਈ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਛਾਣ ਬੀਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਰਮਨ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾਕਟਰ ਡਾਸਨ, ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾਕਟਰ ਬੈਲਵੇਲਕਰ ਅਤੇ ਰਾਨਡੇ ਦੇ ਨਾਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ ਡਾਕਟਰ ਡਾਊਸਨ ਨੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਚਾਰ ਸਟੇਜਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਹੈ–(1) ਗਦ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਗਦ ਵਾਂਗ ਸਰਲ, ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈਬ੍ਰਿਹਦਅਰਣਯਕ, ਛਾਂਦੋਗਯ, ਤੈਤਿਰੀਯ, ਐਤਰੇਯ, ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਅਤੇ ਕੇਨ; (2) ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਰਲ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈਕੱਠ, ਈਸ਼, ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਰਾਇਣ; (3) ਮੱਧਲੇ ਗਦ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਮੈਤਰੀ (ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ) ਅਤੇ ਮਾਂਡੂਕਯ; (4) ਆਥਰਵਣ ਉਪਨਿਸ਼ਦ-ਬ੍ਰਹਿਮ ਵਿੱਦਿਆ, ਯੋਗਤੱਤਵ, ਆਤਮਬੋਧ ਆਦਿ ਕਈ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

          ਡਾਕਟਰ ਬੈਲਵੇਲਕਰ ਅਤੇ ਰਾਨਡੇ ਨੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਢੰਗ ਲੱਭਿਆ ਹੈ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ  ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣਾ ਠੀਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ– (1) ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਰੇਣੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਛਾਂਦੋਗਯ, ਬ੍ਰਿਹਦਅਰਣਯਕ, ਈਸ਼, ਤੈਤਿਰੀਯ, ਐਤਰੇਯ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਮੁੰਡਕ ਅਤੇ ਮਾਂਡੂਕਯ ਗਿਦੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਰਣਯਕਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਨ : (2) ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵਤਰਾ, ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਅਤੇ ਮੈਤਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਵ ਤੀਜੀ ਸ਼ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਠੀਕ ਹੈ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਮਧਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਰੂ ਪਾਂਚਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦੇਹ (ਮਿਥਿਲਾ) ਤਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵ, ਜਗਤ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਬਾਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਸਾਧਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਧਿਆਤਮਵੇਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ, ਸਦਾ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਜਗਤ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਤਾਤਵਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਇਹ ਮੌਲਿਕ ਤੱਤਬ੍ਰਹਮਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਬ੍ਰਹਮਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ–1. ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ਅਤੇ 2. ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਪਹਿਲੇ ਰੂਪ ਨੂੰਅਪਰਬ੍ਰਹਮ’ (ਜਾਂ ਈਸ਼ਵਰ) ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰਪਾਰਬ੍ਰਹਮਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ ਪੁਲਿੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਰਵਕਰਮ, ਸਰਵ ਕਾਮਹਿ, ਸਰਵਗੰਧ, ਸਰਵਰਸਹਿ ਆਦਿ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ ਨਿਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗੀ ਨਿਖੇਧਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ (3/8/8) ਵਿਚ ਗਾਰਗੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਸਥੂਲੰ, ਅਨਣੁ (ਅਤਿ ਸੂਖਮ) ਅਹ੍ਰਸਵੰ, ਅਦੀਰਘੰ, ਅਸਨੇਹੰ, ਅੱਛਾਯੰ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈਨੇਤਿ ਨੇਤਿਦਾ ਇਹੋ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਮਨਫ਼ੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸੱਤਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੱਤ ਨੁੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਹੁਰੰਗੇ ਜਗਤ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ (नेहनानस्ति किञ्चन) ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਮੰਤਰ ਹੈ ਤੱਤਵਮਸੀ (त्तवमसि) ਜਿਸਨੂੰ ਆਰੁਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੂੰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ (ਛਾਂਦੋਗਯ) ਕੇਨਉਪਨਿਸ਼ਦ (1/5) ਨੇ ਪਰਪੰਚ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਬੜਾ ਹੀ ਸਜੀਵ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ––‘‘ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜ਼ਬਾਨ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣੋ, ਇਹ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੀ ਤੁਸੀਂ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ–– यद् वाचाऽनभ्युदितं येन वागम्युघते

            तरेव ब्रहा त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते

          ਇਸ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਦ ਹੀ ਸਾਧਕ ਮਹਾ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇਹੋ ਹੀਰਹੱਸਵਾਦਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਧਨ ਮਾਤਰ ਹਨ

ਲੇਖਕ : ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ,     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼–ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1517,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 7/9/2015 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: null

ਉਪਨਿਸ਼ਦ

Upnishad_ਉਪਨਿਸ਼ਦ: ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦਾ ਪਵਿਤਰ ਧਾਰਮਕ ਸਾਹਿਤ, ਜੋ ਸ਼ਰੁਤੀਆਂ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ, ਵਿਚ ਉਪਨਿਸ਼ਦ  ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵੇਦ , ਛੇ ਵੇਦਾਂਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਸਿਧਾਂਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ  ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ੋਪਨਹਾਵਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲਾਹੇਵੰਦ ਅਤੇ ਦੇਰਪਾ ਹੋਵੇ।’’ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਧਰਮ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗਰੰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਰਗ ਦਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੇ ਚਲ ਕੇ ਆਦਮੀ ਆਵਾਗਵਨ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਸੀਨ,     ਸਰੋਤ : ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1518,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 3/11/2015 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਉਪਨਿਸ਼ਦ

ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਵੇਖੋ ‘ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿੱਤ’

ਉਪਭਾਸ਼ਾ/ਉਪਭਾਖਾ : ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਉਪਭਾਖਾ ਕਿਸੇ ਵਡੇਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਕ ਸੀਮਿਤ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬੋਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਾਈ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕ ਵਡੇਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਥਾਂ ਖੁਦ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਕਬੀਲਿਆਂ, ਸਮਾਜਕ ਗੁੱਟਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਢੰਗ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਇਕੋ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਉਚਾਰਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕੋਹਾਂ ਤੇ ਬੋਲੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਇਲਾਕਾਈ ਭੇਦ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕੋਹਾਂ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਇਕ-ਦਮ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ, ਕੇਵਲ ਉਚਾਰਣ ਢੰਗ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਇਕ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਵੱਖਰੇਵਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਆ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਜੋਲ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਅੱਜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਜੋਲ ਵੱਧ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕਾਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵੇਂ ਭਾਵੇਂ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਕ-ਦਮ ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਪੁਰੀ, ਬੁੰਧੇਲਖੰਡੀ, ਅਵਧੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਖੜੀ ਬੋਲੀ, ਹਰਿਆਣਵੀ ਆਦਿ ਹਿੰਦੀ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਵੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸੰਖਿਪਤ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,     ਸਰੋਤ : ਸਾਹਿੱਤ ਕੋਸ਼ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਦਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1518,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 5/25/2015 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਉਪਨਿਸ਼ਦ

ਉਪਨਿਸ਼ਦ [ਨਾਂਪੁ] ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ

ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1804,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2/24/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਉਪਨਿਸ਼ਦ

ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ` ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ` ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੱਗ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

    ‘ਉਪਨਿਸ਼ਦ` ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ-‘ਉਪ`, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਜਾਂ ‘ਨੇੜੇ`। ‘ਨਿ` ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਸੰਪੂਰਨ`। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਉਪਸਰਗ ਹਨ। ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ‘ਸ਼ਦ` ਜੋ ‘ਸਦ` ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ‘ਸਦ` ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ—ਵਿਨਾਸ਼, ਗਤੀ (ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਅਤੇ ਅਵਸਾਨ (ਅੰਤ)। ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਤੇ ਜੋ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਉਹ ਸੰਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

    ‘ਉਪਨਿਸ਼ਦ` ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ -        ਪ੍ਰਮੁਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ। ਪ੍ਰਮੁਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਗਿਆਰਾਂ ਹਨ-ਈਸ਼, ਕੇਨ, ਕੰਠ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਮੁੰਡਕ, ਮਾਂਡੂਕਯ, ਤੈਤਿੱਰੀਯ, ਐਤਰੇਯ, ਛਾਂਦੋਗਿਯ, ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਿਅਕ ਅਤੇ ਸ੍ਵੇਤਾਸ਼੍ਵਤਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ। ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਛਾਂਦੋਗਿਯ, ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਿਅਕ, ਕੇਨ, ਐਤਰੇਯ, ਤੈਤਿੱਰੀਯ ਤੇ ਕੰਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੌਰਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

     ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਸਨ-ਕਰਮ, ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ। ਕਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਯੱਗ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਵਿਸਤਾਰ-ਪੂਰਬਕ ਵਰਣਨ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ` ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਹਿਤਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਉਪਾਸ਼ਨਾ` ਰਿਚਾਵਾਂ (ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ) ਹਨ। ਤੀਸਰਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ‘ਗਿਆਨ` ਹੈ। ‘ਕਰਮ` ਅਤੇ ‘ਉਪਾਸ਼ਨਾ` ਦਾ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਨਾਂ ‘ਪੂਰਵ ਮੀਮਾਂਸਾ` ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਉੱਤਰ ਮੀਮਾਂਸਾ` ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਨਾਂਵਾਂ-ਸ਼ਰੀਰਕ ਮੀਮਾਂਸਾ, ਵੇਦਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਸੂਤ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

    ਵੇਦਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੀ ਵੇਦਾਂਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਂ ‘ਉਪਨਿਸ਼ਦ` ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਭਾਗ ਹਨ, ਦੂਜੇ ‘ਵੇਦਾਂਤ` ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ ਉਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਜੋ ਰੂਪ ‘ਪਰਾ` ਅਤੇ ‘ਅਪਰਾ` ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਾ ਵਿੱਦਿਆ` ਦਾ ਹੀ ਨਾਂ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ` ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ, ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਮੂਲ ਤੱਤ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਕਦੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਨਾ ਕਦੀ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੱਖਣ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚੰਗਿਆੜੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ੇ-ਬ੍ਰਹਮ, ਜੀਵ ਜਾਂ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵਮਸਿ (ਉਹ ਤੂੰ ਹੈ) ਕਹਿਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

      1. ਈਸ਼ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦਾ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅੰਕ ਹੈ। ‘ਈਸ਼ਾਵਾਸਿਆ` ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

      2. ਕੇਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਂ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਨਿਸ਼ਦ` ਵੀ ਹੈ। ਕੇਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ। ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਕੇਨ` ਹੈ। ਇਸੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕੇਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ` ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਖ ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਕੰਨ ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਹੈ ਆਤਮਤੱਤ। ਇਸੀ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

      3. ਕੰਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਕੰਠ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅੰਕ ਅਤੇ ਛੇ ਬੱਲੀਆਂ ਹਨ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਥਾ ਵੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉੱਦਾਲਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਜੀਤ` ਨਾਮਕ ਯੱਗ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਨਚਿਕੇਤਾ ਯਮਰਾਜ ਤਿੰਨ ਵਰਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਯਮਰਾਜ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

      4. ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ :ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ‘ਅਥਰਵਵੇਦ` ਦੀ ਪਿੱਪਲਾਦ ਸੰਹਿਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਪਿੱਪਲਾਦ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਛੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ-ਸੁਕੇਸ਼ਾ, ਸਤਿਆਵਾਨ, ਅਸ਼ਵਲਾਇਨ, ਭਾਰਗਵ, ਕਾਤਾਇਨ ਅਤੇ ਕਬੇਧੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਪਿਆ ਹੈ।

      5. ਮੁੰਡਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘ਅਥਰਵਵੇਦ` ਦੀ ‘ਸੌਨਕ ਸੰਹਿਤਾ` ਨਾਲ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿੰਨ ਮੁੰਡਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਮੁੰਡਕ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਖੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੱਲਾਂ-ਜਗਤ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਭੇਦ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

      6. ਮਾਂਡੂਕਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ‘ਅਥਰਵਵੇਦ` ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਬਾਰਾਂ ਮੰਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ।

      7. ਤੈਤਿੱਰੀਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਜੁਰਵੇਦ` ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਰਣਇਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਤੈਤਿੱਰੀਯ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਲੀ ਹੈ, ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਅੰਕ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦਵੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਅੰਕ ਭਰਿਗੂਵੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

      8. ਐਤਰੇਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ ‘ਐਤਰੇਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾ`, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਹਿੱਸਾ ‘ਐਤਰੇਯ` ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਆਰਣਇਕ` ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਆਰਣਇਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਕਾਂ (ਚੌਥਾ, ਪੰਜਵਾਂ ਤੇ ਛੇਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਐਤਰੇਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ` ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ, ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

      9. ਛਾਂਦੋਗਿਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਹ ‘ਸਾਮਵੇਦ` ਦੀ ਕੌਥੁਮ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਛਾਂਦੋਗਿਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ` ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਤਜਰਬਾ ਸ਼ਹਿਦ ਜਾਂ ਅਨੰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

      10. ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਿਅਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ` ਅਤੇ ‘ਉਪਨਿਸ਼ਦ` ਦੋਨੋਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਮਹਾਨ` (ਵਹਤ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ-ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੂਰਤ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਯੋਗ ਗੱਲਾਂ ਕੀ ਹਨ?

      11. ਸ੍ਵੇਤਾਸ਼੍ਵਤਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਅੰਕ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਜੁਰਵੇਦ` ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਲਾਂ ਸਰਲ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਰੂਪੀ ਮਿੱਠੇਪਣ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

    ਹੋਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਹਨਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸੰਖਿਆ 108, ਕੁਝ ਨੇ 179 ਤੇ ਕੁਝ ਨੇ 221 ਮੰਨੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ, ਜੀਵ, ਜਗਤ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਇਹਨਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਇਹਨਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਤੱਤ ‘ਵੇਦਾਂਤ` ਕਹਿਲਾਇਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖਕ : ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼,     ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1815,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/17/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: null

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ