ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ : ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕਾਈ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ-ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ , ਸੰਰਚਨਾਤਮਿਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ- ਵਿਗਿਆਨ , ਵਰਨਣਾਤਮਿਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ , ਇੱਕ-ਕਾਲੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮਿਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ - ਵਿਗਿਆਨ ਆਦਿ ।

      ਡੇਵਿਡ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਅਨੁਸਾਰ , ਸੰਰਚਨਾਤਮਿਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ- ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਧਿਐਨ ਢੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਸਰੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ । ਚਾਰਲਸ ਐਫ. ਹਾਕੇਟ ਅਨੁਸਾਰ , ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸਮੂਹੀ ਉਚਾਰ ਆਦਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਦਾ ਸਿਸਟਮੀ ਅਧਿਐਨ ਇੱਕ-ਕਾਲੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

      ਉਪਭਾਸ਼ਾਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੇ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੇ ਜੋ ਢੰਗ ਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ , ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਪਭਾਸ਼ਾਈ ਸਰਵੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਸਰਵੇਖਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੱਗ ਵਿਦਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਰਵੇਖਕ , ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਮੂਲ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਆਣੇ , ਸੂਝਵਾਨ ਅਤੇ ਠੇਠ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਬੋਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣ । ਅਜਿਹੇ ਮੂਲ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੂਚਕ ਪਾਸੋਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਈ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਵੇਖਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮਗਰੀ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

        ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ । 1876 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਸਰਵੇ ਜਾਰਜ ਵੈਂਕਰ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਉਸ ਨੇ ਟਕਸਾਲੀ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੁਝ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ , ਇਸਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੀ । ਵੈਂਕਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਖੇਤਰੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ । ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ । ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਐਟਲਸ ( Linguistic Atlas ) ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਐਟਲਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਇਹ ਐਟਲਸ ਉਹਨਾਂ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਉਚਾਰਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ।

      ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ‘ ਭਾਸ਼ਾ ਭੂਗੋਲ` ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਉਪਯੋਗੀ ਵਿਧੀ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਨੇੜਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਦੇ ਉੱਭਰਵੇਂ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਇਕੱਲੇ-ਇਕਹਿਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਚਾਰਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਇਸ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਖੇਤਰੀ ਵੰਡ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ ਭਾਈ` ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕਈ ਉਚਾਰ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ-ਭਾਈ , ਭਾ , ਬਾਈ , ਬਾਊ , ਭਾਊ , ਭਰਾ ਅਤੇ ਭਾਈਆ । ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਚੁਣ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਚਾਰ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿੰਦੂ ( Points ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

      ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਨੇ 1973 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ-ਐਟਲਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦਸ ਕੁ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 203 ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸੂਚਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਵਾਈ ਗਈ । ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਵਿੱਚ 590 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ । ਖੋਜ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਦਾ ਲਿੰਗੁਇਸਟਿਕ ਐਟਲਸ ਆਫ਼ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ( The Linguistic Atlas of the Punjab ) 1973 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ । ਇਸ ਵਿੱਚ 101 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਉਚਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਵਿਕਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਗੁਰਪਾਲ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1522, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-17, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.