ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ

ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ : ‘ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ` ਸ਼ਬਦ ਉਪ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਆਨ (ਉਪ+ਆਖ਼ਿਆਨ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ‘ਆਖ਼ਿਆਨ` ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲੰਮੀ ਅਥਵਾ ਦੀਰਘ ਕਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਸਹਾਇਕ ਕਥਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ ਵਾਸਤੇ ਦੋਹਰਾ ਅਤੇ ਚੌਪਈ ਛੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ` ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਆਖ਼ਿਆਨ` ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ‘ਆਖ਼ਿਆਨ` ਅਤੇ ‘ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ` ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਯਮ-ਯਮੀ, ਪੁਰਰਵਾ- ਉਰਵਸ਼ੀ, ਸਰਮਾ ਅਤੇ ਪਣੀਗਣ ਜਿਹੇ ਲਕਸ਼ਣਾਂ, ਸੰਵਾਦਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸੋਪਰਣੀ-ਕਾਦਰਵ ਜਿਹੇ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਨਿਆਂ-ਆਖ਼ਿਆਨਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸੰਤਕੁਮਾਰ-ਨਾਰਦ ਜਿਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਮੂਲਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਗੰਗਾ ਅਵਤਰਨ, ਸਿੰਗ, ਨਹੁਸ਼, ਯਯਾਤੀ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ, ਨਲ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਉਪਾਖ਼ਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ` ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਧਾਰਮਿਕ, ਆਚਾਰ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੱਤ- ਚਿੰਤਨ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵ ਪਾਲਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹ-ਅਰਥ ਯੁਕਤ ਰੂਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਰਣਨ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਚਰਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਲੇ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ 30 ਆਖ਼ਿਆਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰਮਾਇਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖ਼ਿਆਨ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਖ਼ਿਆਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ‘ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ` ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ‘ਆਖਯਾਕੀ` ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਲਘੂ ਕਥਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਚਤੰਤਰ ਅਤੇ ਹਿਤੋਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਲਘੂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ` ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਿਆਨ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਇਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਖ਼ਿਆਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ‘ਚਰਿਤ੍ਰੋ ਪਾਖ਼ਿਆਨ` ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਉਪਾਖ਼ਿਆਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਿਤ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸਤਰੀ-ਚਰਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਰਾਣਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਗਪਗ 404 ਚਰਿੱਤਰ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ।

    ਆਖ਼ਿਆਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਮੰਗਲ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਦੋਨੋਂ ਪਰਸਪਰ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਯੱਗ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਆਹੂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਪੂਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਵਰਖਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕਾਂ ਉਪਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਿਵਨ ਵਾਲਾ ਆਖ਼ਿਆਨ ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।

    ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਪਰ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਵੀ ਬਾਣ ਦੇ ਹਰਸ਼ਚਰਿਤ ਨੂੰ ਆਖਿਯਾਕਾ (ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ) ਅਤੇ ਕਾਦੰਬਰੀ ਨੂੰ ਕਥਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਪਾਖ਼ਿਆਨ ਦੀ ਕਥਾ ਨੀਤੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਲੇਖਕ : ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਗਾਸੋ,     ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 856,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/17/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: null

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ

good

Rajwinder Singh,( 2015-06-27)