ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਉਪੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਸ਼ਕ

ਉਪੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਸ਼ਕ (1910–1996) : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕਾਂ `ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਹਿਤ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਉਪੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਸ਼ਕ ਹੈ। ਅਸ਼ਕ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ 1910 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਪੰਡਤ ਮਾਧੋਰਾਮ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮਮਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। 86 ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਮੀ, ਪੱਕੀ, ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਉਮਰ `ਚ ਉਪੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਸ਼ਕ ਨੇ ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਿੰਦੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ।

    ਅਸ਼ਕ ਨੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ `ਚੋਂ ਬੀ.ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਵਕਾਲਤ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਪਰੰਤੂ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਤਿ ਵਧੇਰੇ ਰੁਝਾਨ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

    ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸ਼ਕ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ ਏਕ ਰਾਤ ਕਾ ਨਰਕ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਸੀ। ਸਿਤਾਰੋਂ ਕੇ ਖੇਲ, ਗਿਰਤੀ ਦੀਵਾਰੇਂ, ਗਰਮ ਰਾਖ਼, ਬੜੀ ਬੜੀ ਆਂਖੇਂ, ਪੱਥਰ ਅਲ ਪੱਥਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਕ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੇਂ ਘੂਮਤਾ ਆਈਨਾ, ਚੇਤਨ, ਏਕ ਨਨ੍ਹੀ ਕੰਦੀਲ, ਬਾਂਧੋ ਨਾ ਨਾਂਵ, ਨਿਮਿਸ਼ਾ, ਚੰਦ੍ਰਾ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਬੜੇ ਲੋਗ, ਧੌਲਾ ਘਾਟ ਕੀ ਛਾਯਾ ਮੇਂ ਅਤੇ ਨੀਲਾ ਮੁਝੇ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੋ ਨਾਵਲ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੂੰਜਦਾ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਮੇਲੇ-ਤਿਓਹਾਰ, ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਉਪੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਸ਼ਕ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਹੱਡ ਬੀਤੀ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਨਾਵਲ `ਚ ਢਾਲਣਾ ਅਸ਼ਕ ਦੀ ਖ਼ੂਬੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਸਿਠਣੀਆਂ, ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਸ਼ਕ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

    ਨਾਵਲ ਵਾਂਗ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰ `ਚ ਵੀ ਅਸ਼ਕ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਪਿੰਜਰਾ, ਜੁਦਾਈ ਕੀ ਸ਼ਾਮ ਕਾ ਗੀਤ, ਕਾਲੇ ਸਾਹਬ, ਬੈਂਗਨ ਕਾ ਪੌਧਾ, ਪਲੰਗ, ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕਾ ਔਰ ਜੇਹਲਮ ਕੇ ਸਾਤ ਪੁਲ ਤੱਕ ਕਥਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਕ ਨੇ ਇੱਕ ਮੋੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।ਬਿਸ਼ਨਿਆਂ, ਦੋ ਧਾਰਾ, ਆਕਾਸ਼ ਚਾਰੀ, ਰੋਬਦਾਬ, ਵਾਸਨਾ ਕੇ ਸਵਰ ਜਿਹੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸ਼ਕ ਦੇ ਉਬਾਲ ਔਰ ਅਨਯ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਪਲੰਗ, ਚਾਚਾ ਰਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਲੋਗ ਜਿਹੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਮੇਰੀ ਚਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਸ਼ਕ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੰਕਲਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪਾਠਕ੍ਰਮਾਂ `ਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਕ ਨੇ ਲੰਮੀਆਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ, ਚਰਚਿਤ ਤੇ ਅਸਰਦਾਰ, ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਸਮਾਜਿਕ ਦੰਭ ਅਤੇ ਦੋਗਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਖ਼ੂਬੀ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

    ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਸ਼ਕ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਪੰਜਾਬ `ਚ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ `ਚ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਲਈ, ਕੋਰਸ ਲਈ, ਪਾਠਕ ਲਈ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਲਈ ਕਈ ਦਰਜਨ ਨਾਟਕਾਂ, ਇਕਾਂਗੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 1937 `ਚ ਜੈ ਪਰਾਜਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਦੀ ਝਲਕ, ਛਠਾ ਬੇਟਾ, ਪੈਂਤਰੇ, ਕੈਦ ਔਰ ਓਡਾਣ, ਭੰਵਰ, ਅੰਜੋ ਦੀਦੀ ਨਾਟਕ ਚਰਚਿਤ ਰਹੇ। ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਰਾਸਤੇ (ਬਦਲਿਆ ਰੂਪ), ਲੋਟਾ ਹੂਆ ਦਿਨ, ਬੜੇ ਖਿਲਾੜ੍ਹੀ, ਸਾਤ ਪੁਲ ਜਿਹੇ ਨਾਟਕਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਇਕਾਂਗੀ ਸੰਸਾਰ `ਚ ਚਰਵਾਹੇ, ਦੇਵਤਾਓ ਕੀ ਛਾਇਆ ਮੇਂ, ਪਰਦਾ ਉਠਾਓ ਪਰਦਾ ਗਿਰਾਓ, ਅੰਧੀ ਗਲੀ, ਸਾਹਬ ਕੋ ਜ਼ੁਕਾਮ ਹੈ, ਪੱਕਾ ਗਾਨਾ, ਸੂਖੀ ਡਾਲੀ ਜਿਹੇ ਇਕਾਂਗੀ ਸੰਕਲਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਏ ਰੰਗ ਏਕਾਂਕੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਾ ਸਵਾਗਤ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਏਕਾਂਕੀ, ਤੁਫ਼ਾਨ ਸੇ ਪਹਿਲੇ, ਅੰਧੀ ਗਲੀ, ਮੁਖੜਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਨਾਮੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਅੰਗ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਹਨ।

    ਉਪੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਸ਼ਕ ਭਾਵੁਕ ਪਰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਖਰ੍ਹਵੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ `ਚੋਂ ਸੀ। ਸੰਕੇਤ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਕਮਲੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।

    ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। 1937 `ਚ ਪ੍ਰਾਤ ਪ੍ਰਦੀਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਉਰਮੀਆਂ, ਬਰਗਦ ਕੀ ਬੇਟੀ, ਦੀਪ ਜਲੇਗਾ, ਚਾਂਦਨੀ ਔਰ ਅਜਗਰ, ਸੜਕੋਂ ਪੇ ਢਲੇ ਸਾਏ, ਖੋਜਾ ਹੂਆ ਪ੍ਰਭਾ ਮੰਡਲ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਦੀ, ਪੀਲੀ ਚੋਂਚ ਵਾਲੀ ਚਿੜੀਆਂ ਕੇ ਨਾਮ, ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਤਲ ਪਰ ਹੈ, ਏਕ ਦਿਨ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਕਹਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਸ਼ਕ ਨੇ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ, ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਅਸ਼ਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ, ਸ਼ਿਲਪ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਖੋਨੇ ਔਰ ਪਾਨੇ ਕੇ ਬੀਚ, ਉਸਤਾਦ ਦੀ ਜਗਹ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਛੋਟੀ ਸੀ ਪਹਚਾਨ, ਕੁਛ ਦੂਸਰੋਂ ਕੇ ਲੀਏ ਨਾਮੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸਰਸ, ਵਿਅੰਗ- ਕਟਾਖਸ਼, ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

    ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਔਰ ਵਿਚਾਰ, ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਇਰਦ- ਗਿਰਦ, ਗਿਰਤੀ ਦੀਵਾਰੇਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਆਮਨੇ ਸਾਮਨੇ, ਹਮ ਕਹੇਂ ਆਪ ਕਹੇਂ, ਵਿਵਾਦੋਂ ਕੇ ਘੇਰੇ ਮੇਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉਲੇਖਯੋਗ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਅਸ਼ਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ। ਲਾਗ ਲਪੇਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਉਸ ਕੋਲ ਸੀ।

    ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਏਕਾਂਕੀ, ਨਏ ਰੰਗ ਏਕਾਂਕੀ, ਕਾਵਿ ਸੰਕਲਨ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਸੰਕਲਨ ਉਸ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ਨੀਲਾਭ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੀ ਛਪਵਾਏ। ਅਸ਼ਕ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਾਹਿਤ ਨੀਲਾਭ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹੀ ਛਪਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਅਸ਼ਕ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਚਿਹਰੇ ਅਨੇਕ, ਆਸਮਾਂ ਔਰ ਭੀ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਪਣੀ ਕਮ ਪਰਾਈ, ਰੇਖਾਏਂ ਔਰ ਚਿੱਤਰ, ਪਰਤੋਂ ਕੇ ਆਰ ਪਾਰ, ਸ਼ਿਕਾਯਤੇਂ ਔਰ ਸ਼ਿਕਾਯਤ ਤੇ ਫਿਲਮੀ ਜੀਵਨ ਕੀ ਝਲਕੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਕਈ ਦਿਸਹੱਦੇ ਮਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੇ ਉਰਦੂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵੇਖਦਿਆਂ ਅਸ਼ਕ ਨੇ ਬੜੀ ਬੜੀ ਆਂਖੇਂ, ਜਿਹਾ ਸਫਲ ਨਾਵਲ ਵੀ ਸਿਰਜਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ, ਪੇਂਡੂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਰਦਾਰ ਅਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ `ਚ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਲਾਹੌਰ, ਜਲੰਧਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਦਿੱਲੀ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੀ ਹੈ।

    ਅਸ਼ਕ ਨੇ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1976), ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਲੇਖਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (1976), ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ (1980), ਐਫਰੋ ਏਸ਼ਿਆਈ-ਲੋਟਸ ਪੁਰਸਕਾਰ (1983), ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸੰਗੀਤ ਨਾਟ ਅਕਾਦਮੀ ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।

ਲੇਖਕ : ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਕੌਰ,     ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 557,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/17/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: null

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ