ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਵਿਅੰਜਨ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼

ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਵਿਅੰਜਨ : ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਚਾਰਨੀ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਪੁੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਤਾਲੂ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਉਚਾਰਕ ਹੈ । ਉਚਾਰਨ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ ਤੇ ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ : ( i ) ਡੱਕਵੀਆਂ ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ( ii ) ਅਡੱਕਵੀਆਂ ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਧੁਨੀਆਂ । ਡੱਕਵੀਆਂ ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਸਖ਼ਤ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਪੁੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਧੁਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ( ਟ , ਠ ਤੇ ਡ ) ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਡੱਕਵੀਆਂ ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ । ਅਡੱਕਵੀਆਂ ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ । ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਅਡੱਕਵੀਆਂ ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ ਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ : ( i ) ਨਾਸਕੀ , ( ii ) ਫ਼ਾਰਸੀਵਕ ਅਤੇ ( iii ) ਫਲੈਪ । ਨਾਸਕੀ ਉਲਟ-ਜੀਭੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾ ਮੂੰਹ ਦੀ ਥਾਂ ਨੱਕ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਸ ਵਰਗ ਦੀ ਇਕ ਧੁਨੀ ( ਣ ) ਹੈ । ਫ਼ਾਰਸੀਵਕ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾ ਜੀਭ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਸ ਵਰਗ ਦੀ ਇਕ ਧੁਨੀ ( ਲ਼ ) ਹੈ । ( ਇਸ ਧੁਨੀ ਸਬੰਧੀ ਇਥੇ ਇਕ ਗੱਲ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ( ਲ ) ਅਤੇ ( ਲ਼ ) ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵਾਂ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਫਲੈਪ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਜੀਭ ਦੀ ਇਕ ਨੋਕ ਪੁੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ( ੜ ) ਇਸ ਵਰਗ ਦੀ ਧੁਨੀ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ,
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 986, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-21, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.