ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼

ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ : ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਇਕ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਰੇਣੀ ਹੈ । ਇਸ ਸ਼ਰੇਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਸੀਮਤ ਹੈ , ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਮਤ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਵਾਕ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਤ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ’ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ : ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਗਿਆ , ਉਹ ਗਿਆ ਸਵੇਰੇ , ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਗਿਆ । ਰੂਪ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਰੇਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ : ਉਹ ਪੁੱਠਾ ਲਟਕ ਗਿਆ , ਉਹ ਪੁੱਠੀ ਲਟਕ ਗਈ । ਵਿਚ ‘ ਪੁੱਠਾ’ ਅਤੇ ‘ ਪੁੱਠੀ’ ਵਿਕਾਰੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹਨ । ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ , ਅੱਜ , ਕੱਲ੍ਹ , ਤੁਰੰਤ , ਘੱਟ , ਵੱਧ ਆਦਿ ਅਵਿਕਾਰੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹਨ ।

              ਅਰਥ ਦੀ ਦਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਰੇਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ-ਸੂਚਕ ( ਅੱਜ , ਕੱਲ੍ਹ , ਤੜਕੇ , ਪਹਿਲਾਂ , ਪਿੱਛੋਂਂ ਆਦਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਾਕ ਦੇ ਕਾਲ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੂਚਕ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ) ਸਥਾਨ-ਸੂਚਕ ( ਏਥੇ , ਉਥੇ , ਨੇੜੇ , ਕੋਲ , ਅੰਦਰ ਆਦਿ ) ਵਿਧੀ ਵਾਚੀ ( ਹੌਲੀ , ਜਲਦੀ , ਸਹਿਜੇ , ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ) ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਕ ( ਇਥੇ , ਉਥੇ , ਅੱਗੇ , ਪਿੱਛੇ , ਹੇਠਾਂ , ਉਪਰ ਆਦਿ ) ਗਿਣਤੀ-ਸੂਚਕ ਕ੍ਰਮ-ਬੋਧਕ ( ਪਹਿਲਾ , ਦੂਜਾ , ਫੇਰ , ਅਖੀਰ ) ਗਿਣਤੀ-ਸੂਚਕ ( ਇਕ ਵਾਰ , ਦੋ ਵਾਰ , ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਆਦਿ ) ਮਾਤਰਾ-ਬੋਧਕ ( ਘੱਟ , ਵੱਧ , ਪੂਰਾ , ਊਣਾ ਆਦਿ ) ਕਾਰਨ-ਬੋਧਕ ( ਕਿਉਂ , ਕਿਸ ਲਈ ਆਦਿ ) ਨਿਸ਼ਚੇ-ਬੋਧਕ ( ਜ਼ਰੂਰ , ਸਚਮੁੱਚ , ਬਿਲਕੁਲ , ਅਵੱਸ਼ , ਆਦਿ ) ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਾਂਵ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ : ਤੜਕਾ-ਤੜਕੇ , ਸਵੇਰਾ-ਸਵੇਰੇ ਆਦਿ ਪੜਨਾਂਵ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ , ਕੁਝ ਪੜਨਾਂਵ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਵਾਕ ਵਿਚ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੂਰੀ ਰੂਪਾਵਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ : ਜਦੋਂ , ਕਦੋਂ , ਤਦੋਂ , ਉਦੋਂ \ ਜਿਵੇਂ , ਕਿਵੇਂ , ਤਿਵੇਂ \ ਏਵੇਂ , ਉਵੇਂ , ਕਿਦਾਂ \ ਇਦਾਂ , ਉਦਾਂ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਹਿਲਾ ਸੰਯੋਜਕੀ , ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਾਚਕ ਤੀਜਾ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਨਿਸ਼ਚਾ-ਵਾਚਕ ਪੜਨਾਂਵ ਹੈ ।

                ਬਣਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੋਂ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤਿੰਨ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ : ( i ) ਸਧਾਰਨ , ( ii ) ਸੰਯੁਕਤ ਅਤੇ ( iii ) ਮਿਸ਼ਰਤ । ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਸਧਾਰਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ : ਉਹ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੈ । ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ : ਮੀਂਹ ਦੂਰ ਦੂਰ ਪਿਆ , ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਗਿਆ । ਮਿਸ਼ਰਤ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ : ‘ ਅੰਦਰ’ ਸਧਾਰਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਅੰਦਰ + ਤੋਂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ । ਕਾਰਜ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ‘ ਸੰਯੋਜਕ , ਵਿਯੋਜਕ ਅਤੇ ਯੋਜਕ’ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੰਯੋਜਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਯੋਜਕ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਦੇ ਗੈਰ-ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ’ ਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ‘ ਉਹ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਰਹੇ’ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਲੋਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਕ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਪਰਭਾਵਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ‘ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੁਰਦਾ ਹੈ’ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦਾ । ਯੋਜਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੋ ਉਪਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ,
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1342, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-21, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.