ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਕਿੱਕਲੀ

ਕਿੱਕਲੀ [ਨਾਂਇ] ਇੱਕ ਖੇਡ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪੈਰ ਮਿਲ਼ਾ ਕੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ

ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3721,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2/24/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਕਿੱਕਲੀ

ਕਿੱਕਲੀ : ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਕਿੱਕਲੀ ਹੈ। ਕਿੱਕਲੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ ‘ਕਿਲਕਿਲਾ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਲਕਿਲਾ ਅਨੰਦ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਪੋਠੋਹਾਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਰਕਿਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਨਾਚ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਸਮੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕਿੱਕਲੀ ਦੇ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿੱਕਲੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤੀ ਤੇ ਨਰੋਆਪਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ-ਪਰਚਾਵੇ ਲਈ ਇਹ ਖੇਡ-ਗੀਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

     ਵਿਹਲੇ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਆਥਣ ਵੇਲੇ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ `ਤੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਨਾਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਜੋਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਆਹਮੋ- ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਖੜ੍ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਲੀ ਜਿਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪੱਬਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਪੱਬਾਂ `ਤੇ ਪਾ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭੰਬੀਰੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰਕ ਭਾਰ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਕੱਸ ਕੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਕਿੱਕਲੀ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਤਾਲ ਮੇਚ ਕੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਝਟਕੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਉਛਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੁੰਮਣ ਵੇਲੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਤੇ ਪਕੜ (ਜਕੜ) ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁਮਾਂਚਿਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਵਲ- ਫੁੱਲ ਬਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ ਹਫ਼ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਕਿੱਕਲੀ-ਗੀਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਕੁੜੀਆਂ `ਚ ਕੌਣ ਥੱਕੂ, ਆਪਸੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਨੀਆਂ, ਵਾਲ, ਗੁੱਤਾਂ ਤੇ ਵਸਤਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਉੱਡ-ਉੱਡ ਮਨਮੋਹਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵੇਰ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਵੰਗਾਂ ਸੰਗੀਤਿਕ ਤਰੰਗਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਜੋਟੇ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿੱਕਲੀ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਲੌਕਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਲ੍ਹੜ ਤੇ ਮਸੂਮ ਬਾਲੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅੰਬਰਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਰਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਚੇਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਵਰਜਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

     ਕਿੱਕਲੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲੈਅ ਵਗਦੇ ਝਰਨੇ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਬਹਿਰ ਦੇ ਇਹ ਗੀਤ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣ-ਘੇਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਿਕਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਕਿੱਕਲੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ, ਭਰਾ, ਭਰਜਾਈ ਤੇ ਹੋਰ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਾ-ਭਾਬੋ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਤੇ ਜਜ਼ਬੇ ਉੱਛਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿੱਕਲੀ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁੜੀਆਂ ਅਕਸਰ ਇਸ ਗੀਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ :

ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ, ਪੱਗ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦੀ

ਦੁਪੱਟਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ਦਾ, ਫਿੱਟੇ ਮੂੰਹ ਜਵਾਈ ਦਾ

ਗਈ ਸਾਂ ਮੈਂ ਗੰਗਾ, ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆਈ ਵੰਗਾਂ।

ਸਮਾਨੀ ਮੇਰਾ ਘੱਗਰਾ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਕਿੱਲੀ ਟੰਗਾਂ।

          ਨੀਂ ਮੈਂ ਏਸ ਕਿੱਲੀ ਟੰਗਾਂ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਓਸ ਕਿੱਲੀ ਟੰਗਾਂ।

     ਕਿੱਕਲੀ ਪਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਅਤੇ ਪੱਬਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਜੋਟਾ ਘੁੰਮਣ-ਘੇਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲਗਪਗ ਬਾਰਾਂ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਹੀ ਇਸ ਨਾਚ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

     ਭੰਬੀਰੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੀਤ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਬੇਸੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ :

ਚਾਰ ਚੁਰਾਸੀ, ਘੁਮਰ ਘਾਸੀ,

ਨੌਂ ਸੌ ਘੋੜਾ, ਨੌਂ ਸੌ ਹਾਥੀ

ਨੌਂ ਸੌ ਫੁੱਲ ਗੁਲਾਬ ਦਾ

ਮੁੰਡੇ ਖੇਡਣ ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ

ਕੁੜੀਆਂ ਕਿੱਕਲੀ ਪਾਂਦੀਆਂ

ਮੁੰਡੇ ਕਰਦੇ ਖੇਤੀ ਪੱਤੀ

          ਕੁੜੀਆਂ ਘਰ ਵਸਾਂਦੀਆਂ।

ਕਿੱਕਲੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੰਨਗੀਆਂ :

ਤੋ ਵੇ ਤੋਤੜਿਆ, ਤੋਤਾ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ

ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ

ਕੰਮ ਕਰੇ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਦਾ

ਚਿੱਟੀ ਚਾਦਰ ਕਾਕੇ ਦੀ

ਕਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਾਕੇ ਦੀ

ਕਾਕੜਾ ਖਿਡਾਨੀ ਆਂ

ਚਾਰ ਛੱਲੇ ਪਾਨੀ ਆਂ

ਇੱਕ ਛੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ

ਸਿਪਾਹੀ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।

ਕਿੱਕਲੀ ਪਾਵਣ ਆਈਆਂ

ਬਦਾਮ ਖਾਵਣ ਆਈਆਂ

ਬਦਾਮ ਦੀ ਗਿਰੀ ਮਿੱਠੀ

ਮੈਂ ਵੀਰ ਦੀ ਕੁੜੀ ਡਿੱਠੀ

ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦੀ ਕੁੜੀ ਕਾਲੀ

ਮੈਨੂੰ ਆ ਗਈ ਭਵਾਲੀ

ਥਾਲੀ ਥਾਲੀ ਥਾਲੀ

          ਥਾਲੀ ਘੁੰਗਰਾਂ ਵਾਲੀ।

ਕਿੱਕਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਅਰੰਭਿਕ ਟੂਕਾਂ :

ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਪਰਾਤ ਪਾਣੀ ਗੰਗ ਦਾ

ਮੈਂ ਬਿਗ਼ਾਨੀ ਧੀ, ਮੁੰਡਾ ਸੰਗਦਾ।

ਅੰਬੋ ਨੀਂ ਅੰਬੋ, ਮੇਰੇ ਸੱਤ ਭਰਾ ਮੰਗੇ

ਇੱਕ ਭਰਾ ਕੁਆਰਾ, ਨੀ ਉਹ ਗੇਂਦ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ।

ਐਸ ਗਲੀ ਮੈਂ ਆਵਾਂ ਜਾਵਾਂ, ਐਸ ਗਲੀ ਲਸੂੜਾ

ਭਾਬੋ ਮੰਗੇ ਮੁੰਦਰੀਆਂ, ਨਨਾਣ ਮੰਗੇ ਚੂੜਾ

          ਨੀ ਇਹ ਲਾਲ ਲਸੂੜਾ।

     ਕਿੱਕਲੀ ਦੀ ਹਰਮਨਪਿਆਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿੱਕਲੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਖੋ ਪੁਸਤਕ ‘ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ’ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਹਕੀਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 23 ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਿੱਕਲੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਹਨ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ :

ਕਿੱਕਲੀ ਕਲਾਈ ਦੀ

ਸੁੱਖ ਮੰਗਾਂ ਭਾਈ ਦੀ

ਤਾਏ ਅਤੇ ਤਾਈ ਦੀ

ਭਾਪੇ ਅਤੇ ਝਾਈ ਦੀ

ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ

          ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ।

     ਕਿੱਕਲੀ ਦੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿੱਕਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ :

ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ

ਸੁਣ ਗੱਲ ਵੀਰ ਜੀ

ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ

ਨੇਰ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੀ

ਮੇਰੇ ਸੁਹਣੇ ਵੀਰਿਆ

ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਈਂ ਤੂੰ

ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਪੌੜੀ `ਤੇ

ਪੈਰ ਜਾ ਟਿਕਾਈ ਤੂੰ

ਕਰ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀਰੇ

          ਬੀਬਾ ਅਖਵਾਈਂ ਤੂੰ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਿਕ ਰੰਗਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿੱਕਲੀ ਦੇ ਗੀਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਲੇਖਕ : ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾਉਂ, ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ,     ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3727,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/19/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: null

ਕਿੱਕਲੀ

ਕਿੱਕਲੀ (ਨਾਂ,ਇ) ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਪੈਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਂਦੇ ਹੋਏ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਖੇਡ

ਲੇਖਕ : ਕਿਰਪਾਲ ਕਜ਼ਾਕ (ਪ੍ਰੋ.),     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3727,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/24/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ