ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ( 1469– 1539 ) : ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਸਿੱਖ ਮਤ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵੰਡ ਮਗਰੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਗਰ ਰਾਏ ਭੋਏ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿੱਚ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਨੂੰ ਹੋਇਆ । ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪੈ ਗਿਆ । ਇਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

        ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਿਰਲੇਪ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਸਨ । ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ , ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੰਨਣਾ , ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭਾਉਂਦਾ । ਰਵਾਇਤੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਤੁੱਛ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ , ਪੱਟੀ ਨਾਮ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਇਹ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਤਦ ਵੀ ਧਰਮਾਂ , ਅਧਿਆਤਮਾ , ਵੇਦਾਂ , ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ , ਵਿਭਿੰਨ ਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਭੈਣ , ਨਾਨਕੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ । ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਕੰਜਕ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਤੇ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਦੋ ਬੇਟੇ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ।

        ਇਹ ਰੁਝੇਵੇਂ , ਬੰਧਨ , ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀਆਂ , ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਭੁੱਲੀ ਭਟਕੀ , ਕੁਰਾਹੇ ਪਈ , ਦੇਸੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜਬਰ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਆਤੁਰ ਹੋਈ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਣਾ ਸੀ । ਇਸ ਪ੍ਰਯਾਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਖ਼ਾਤਰ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਰਟਨ `ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਏ । ਉੱਤਰ , ਪੂਰਬ , ਪੱਛਮ ਤੇ ਦੱਖਣ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਰਟਨ ਕੀਤਾ । ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਿੱਤਰ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ । ਜੋਗੀਆਂ , ਨਾਥਾਂ , ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ , ਮੌਲਾਨਿਆਂ , ਬੋਧੀਆਂ , ਜੈਨੀਆਂ ਅਤੇ ਤਪੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਚੱਲੇ । ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਿਵੇਚਨ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ਆਦਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ।

        ਇਹਨਾਂ ਸੰਵਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ , ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ , ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ , ਜਾਤਾਂ-ਪਾਤਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਿਰਮੂਲ ਤੇ ਨਿਰਾਧਾਰ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਬੜਾ ਮੌਲਿਕ ਤੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਸੀ । ਮਾਣਤਾਵਾਂ , ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ , ਕੂੜਾਂ-ਕਵਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜਣ ਖ਼ਾਤਰ ਉਹ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਸਵਾਲ ਉਠਾਂਦੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ , ਜਦੋਂ ਤਕ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵੰਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕਰ ਲਏ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਝੂਠੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਮ ਨਹੀਂ । ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ , ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ , ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੇ ਕਾਇਲ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ :

ਹਿੰਦੂ ਕੇ ਘਰ ਹਿੰਦੂ ਆਵੈ ॥

ਸੂਤੁ ਜਨੇਊ ਪੜਿ ਗਲ ਪਾਵੈ ॥

ਸੂਤੁ ਪਾਇ ਕਰੇ ਬੁਰਿਆਈ ॥

ਨਾਤਾ ਧੋਤਾ ਥਾਇ ਨਾ ਪਾਈ

ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਰੇ ਵਡਿਆਈ ॥

ਵਿਣੁ ਗੁਰ ਪੀਰੈ ਕੋ ਥਾਇ ਨਾ ਪਾਈ ॥

ਗਹੁ ਦਸਾਇ ਉਥੈ ਕੋ ਜਾਇ ॥

ਕਰਣੀ ਬਾਝਹੁ ਭਿਸਤਿ ਨਾ ਪਾਈ ॥

ਜੋਗੀ ਕੇ ਘਰ ਜੁਗਤ ਦਸਾਈ ॥

ਤਿਤੁ ਕਾਰਣਿ ਕਨਿ ਮੁਦ੍ਰਾਂ ਪਾਈ ॥

ਮਦ੍ਰਾਂ ਪਾਇ ਫਿਰੈ ਸੰਸਾਰ

                  ਜਿਥੇ ਕਿਥੈ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ॥

        ਫਲਸਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ , ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਿੱਧ ਹੋਈ । ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕ-ਕੰਠ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਤਾਂ ਨਾ ਰੱਖਿਆ , ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਖੜਣ ਵੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਿਸ ਸਰੋਦੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ , ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ , ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਪੇਚੀਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ , ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ , ਸਿੰਧੀ , ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਾਕਰਮ ਕੀਤਾ । ਉੱਪਰੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਤਤਸਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ , ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਤੇ ਉਚਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਸ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਅੰਜ਼ਾਮ ਦਿੱਤਾ , ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਉਚਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ , ਭਾਵ ਲੋਕ-ਕੰਠ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋ ਨਿਬੜੀ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੋਦੀ ਕਾਵਿ ਰਾਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਆਚਰਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ । ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ , ਰਾਜਸੀ ਉਪੱਦਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ । ਉਚੇਰੇ ਬੁੱਧ-ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ “ ਬਹੁਤ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਜੋ ਸਾਡੀ ਆਧੁਨਿਕ , ਸਾਹਿਤਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਲੋਚਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਕਰਨਾਂ , ਰਾਜਸੀ , ਵਿਗਿਆਨ , ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣੀ ਹੈ । "

        ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਆਕਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਗਈ , ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕੀਤਾ । ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਸਰੋਦੀ ਸ਼ੈਲੀ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤਦਭਵ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਬੜਾ ਮਨੋਹਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ । ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਤੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਬੜਾ ਕਾਰਗਰ ਮਾਧਿਅਮ ਸੀ । ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਮੁਲਤਾਨੀ ਬੋਲੀ ਜਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਰਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ । ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਜਾਣ ਵਿਛੋੜੇ , ਤਾਂਘ , ਦਰਦ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ।

        ਦੂਜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਾਧ-ਭਾਖਾ ਵਾਲੀ ਹੈ , ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ , ਦੱਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰੇ , ਰਾਗ ਗਉੜੀ , ਰਾਮਕਲੀ ਤੇ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਲਈ ਵਰਤਿਆ । ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ , ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਉਚਿਤ ਸੀ , ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਿਰੋਲ ਪੂਰਬੀ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ । ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਮਾਨਵੀ ਹਿੱਤ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮੂਰਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ ।

        ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ । ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ । ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਨ ਹੈ , ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ :

ਨੀਚਾਂ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂੰ ਅਤਿ ਨੀਚ ॥

                  ਨਾਨਕ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ

        ‘ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪੱਖੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ :

ਜੇ ਕਰਿ ਸੂਤਕੁ ਮੰਨੀਐ ਸਭ ਤੈ ਸੂਤਕੁ ਹੋਇ ॥

                  ਗੋਹੇ ਅਤੇ ਲਕੜੀ ਅੰਦਰਿ ਕੀੜਾ ਹੋਇ ॥

        ‘ ਜਪੁ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :

ਸੋਚੈ ਸੋਚਿ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਸੋਚੀ ਲਖ ਵਾਰ

                  ਚੁਪੈ ਚੁਪ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਲਾਇ ਰਹਾ ਲਿਵਤਾਰ ।

        ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਸੀ , ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ , ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਈ ।


ਲੇਖਕ : ਤੇਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 5036, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-20, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.