ਥਿਤੀ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਥਿਤੀ : ਥਿਤੀ ਇੱਕ ਕਾਲਬੋਧਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਕਾਰ ਹੈ । ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ-ਘਟਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਥਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪੰਦ੍ਹਰਾਂ ਥਿਤਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚੰਦ ਪੂਰਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ । ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਘਟਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਵਧਦਾ ਹੈ । ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਉਪਰੰਤ ਚੰਦ ਘਟਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਵਦੀ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਜਾਂ ਹਨੇਰਾ ਪੱਖ ਆਖਦੇ ਹਨ । ਮੱਸਿਆ ਪਿੱਛੋਂ ਚੰਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਦੀ , ਚਾਨਣਾ ਪੱਖ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਥਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਜੋੜ ਲਏ । ਸ਼ੁਭ ਅਸ਼ੁਭ ਦੇ ਇਸ ਭਰਮ ਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਥਿਤੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਿਰਜ ਲਿਆ । ਤਿਥ ਤੇ ਥਿਤ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹਨ । ਗੁਰੂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਗਉੜੀ ਤੇ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਥਿਤੀ-ਕਾਵਿ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

        ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਥਿਤੀ-ਕਾਵਿ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਹਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ , ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਥਿਤੀ-ਕਾਵਿ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ ਚੱਕਰ ਨਿਰੰਤਰ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਬੇਕਾਰ ਹਨ । ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ , ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ ਜੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਹਰ ਥਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਸਪਸ਼ਟ ਹੀ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਦੇ ਖੰਡਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਥਿਤੀ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰਮ ਕਾਂਡੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਥਿਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਬਿਲਾਵਲ ਵਿੱਚ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਝ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਦਰਾਂ ਥਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਬੰਦ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਹੋਰ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਵੀ ਦੀ ਰੁਚੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ । ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਥਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜ ਕੇ ਕਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਹੇ । ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਥਿਤੀ-ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਪਉੜੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ।

    ਥਿਤੀ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਛਾਣ ਹਿਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਕਬੀਰ ਰਚਿਤ ਥਿਤੀ ਦਾ ਆਂਸ਼ਿਕ ਪਾਠ ਪੇਸ਼ ਹੈ :

                ਸਲੋਕੁ      -              ਪੰਦ੍ਰਰ ਥਿਤੀ ਸਾਤ ਵਾਰ

                                                        ਕਹਿ ਕਬੀਰ ਉਰਵਾਰ ਨ ਪਾਰ ॥

                                                        ਸਾਧਿਕ ਸਿਧ ਲਖੈ ਜਉ ਭੇਉ ॥

                                                        ਆਪੇ ਕਰਤਾ ਆਪੇ ਦੇਉ ॥

                ਥਿਤੀ        -              ਅੰਮਾਵਸ ਮਹਿ ਆਸ ਨਿਵਾਰਹੁ ॥

                                                        ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਰਾਮ ਸਮਾਰਹੁ ॥

                                                        ਜੀਵਤ ਪਾਵਹੁ ਮੋਖ ਦੁਆਰ ॥

                                    ਅਨਭਉ ਸਬਦੁ ਤਤੁ ਨਿਜੁ ਸਾਰ ॥

                                                        ਦੁਤੀਆ ਦੁਹ ਕਰਿ ਜਾਨੈ ਅੰਗ

                                                        ਮਾਇਆ ਬ੍ਰਹਮ ਰਮੈ ਸਭ ਸੰਗ ॥

                                                        ਨਾ ਓਹੁ ਬਢੈ ਨ ਘਟਤਾ ਜਾਇ ॥

                                    ਅਕੁਲ ਨਿਰੰਜਨ ਏਕੈ ਭਾਇ ॥

                                                        ਨਉਮੀ ਨਵੈ ਦੁਆਰ ਕਉ ਸਾਧਿ ॥

                                    ਬਹਤੀ ਮਨਸਾ ਰਾਖਹੁ ਬਾਂਧਿ ॥

                                                        ਦਸਮੀ ਦਹ ਦਿਸ ਹੋਇ ਅਨੰਦ

                                                        ਛੂਟੇ ਭਰਮ ਮਿਲੈ ਗੋਬਿੰਦ ॥

                                                        ਤੇਰਸਿ ਤੇਰਾਹ ਅਗਮ ਬਖਾਣਿ ।

                                                        ਅਰਧ ਉਰਧ ਬਿਚਿ ਸਮ ਪਹਿਚਾਣਿ ॥

   

                                                        ਪਨਿਉ ਪਗ਼ਰਾ ਚੰਦ ਅਕਾਸ ॥

                                                        ਪਸਰਹਿ ਕਲਾ ਸਹਜ ਪਰਗਾਸ ॥

                                                        ਆਦਿ ਅੰਤਿ ਮਧ ਹੋਇ ਰਹਿਆ ਥੀਰ ॥

                                    ਸੁਖ ਸਾਗਰ ਮਹਿ ਰਮਹਿ ਕਬੀਰ ॥

        ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਥਿਤ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਹੈ । ਪੂਰੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੋਲ਼੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਹਨ । ਰਚਨਾ ਅਮਾਵਸ ( ਮੱਸਿਆ ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੁੰਨਿਆ ( ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ) ਉੱਤੇ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹਰ ਥਿਤ ਨੂੰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਬਣਾ ਕੇ ਕਬੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ । ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਾਓ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ ।

        ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਥਿਤੀ-ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗੀਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲੰਬੇਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਾਂ ਵਰਣਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2769, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-20, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਥਿਤੀ ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਥਿਤੀ. ਤਿਥਿ. ਦੇਖੋ , ਥਿਤਿ ੨. “ ਥਿਤੀ ਵਾਰ ਸਭਿ ਸਬਦਿ ਸੁਹਾਏ.” ( ਬਿਲਾ ਮ : ੩ ਵਾਰ ੭ ) ੨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਬਾਣੀ ਜੋ ਤਿਥਿ ਪਰਥਾਇ ਹੈ. ਦੇਖੋ , ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਅਤੇ ਬਿਲਾਵਲ.


ਲੇਖਕ : ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ,
ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 444, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-12-31, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.