ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼

ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ : ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਆਰੀਆ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ 500 ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਬੋਲਚਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । 500 ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਈਸਵੀ ਸੰਨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੱਕ ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪਾਲੀ ਹੈ । ਈਸਵੀ ਸੰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 500 ਈ. ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਹੈ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੋਰਸੈਨੀ , ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 500 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1000 ਈ. ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ । ਪਾਲੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ 41 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 46 ਤੱਕ ਧੁਨੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਨਾਸਕੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਪਾਲੀ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਧੁਨੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਪਾਲੀ ਵਿਚ 10 ਸਵਰ ਹਨ ( ਏਂ ਤੇ ਓਂ ) ਲਘੂ ਸਵਰ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ( ਐ ) ਤੇ ( ਔ ) ਲੋਪ ਹੋ ਗਏ । ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ( ਔ ) ਅੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ । ਪਾਲੀ ਵਿਚ ਦੋ-ਸੰਧੀ ਸਵਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਦੋ ਸੀ । ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ( ਲ ) ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ( ਲ਼ ) ਅਤੇ ( ਲ੍ਹ ) ਦੋ ਹੋਰ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਰ ਪਾਲੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ । ਪਾਲੀ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ( ਸ ) ਧੁਨੀ ਰਹਿ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਸੀ । ਅਰੰਭ ਵਾਲਾ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ : ( ਗ੍ਰਾਮ ) ਦੀ ਥਾਂ ( ਗਾਮ ) । ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਯੋਗਾਤਮਕ ਹੈ ਭਾਵ ਇਸ ਵਿਚ ਸਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਇਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਚਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਵਚਨ ਰਹਿ ਗਏ । ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ।


ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ,
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2097, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-21, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ [ ਨਾਂਇ ] ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਭਾਸ਼ਾ


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2087, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-02-25, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ . ਸੰ. प्राकृत. ਵਿ— ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕ. ਕੁਦਰਤੀ । ੨ ਸੰਸਾਰੀ. ਲੌਕਿਕ । ੩ ਸਾਧਾਰਣ. ਮਾਮੂਲੀ । ੪ ਸੰਗ੍ਯਾ— ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਭਾਖਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਬੋਲੀ. ਇਹ ਅਸਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਭਾ੄੠ ਹੈ , ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ.

        ਭਾ੄੠ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ , ਅਹਿਲਕਾਰ , ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗਵਾਰ ਅਰ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਦੇ ਲੋਕ ਜਦ ਪਰਸਪਰ ਬਾਤਚੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ , ਤਦ ਇੱਕ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਭਾ੄੠ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਬਣ ਗਈ.

        ਭਾਵੇਂ ਹਿੰਦੀ ਉਰਦੂ ਬੰਗਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਸਭ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾ੄੠ ਹਨ , ਪਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸੰਗ੍ਯਾ ਹੋਈ , ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲਣ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਭਾ੄੠ ਸੀ. ਇਸ ਵਿਚ ਜੈਨੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ.

          ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ— अ आ इ ई उ ऊ ए ओ ਇਹ ਅੱਠ ਸ੍ਵਰ

ਅਤੇ क ख ग घ

च छ ज झ

ट ठ ड ढ ण

त थ द ध

प फ ब भ म

य र ल व स ह ਇਹ ੨੮ ਵ੍ਯੰਜਨ ਹਨ.


ਲੇਖਕ : ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ,
ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1835, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-01-06, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.