ਬਾਈਬਲ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਬਾਈਬਲ : ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਈਬਲ ( Bible ) ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ । ਈਸਾਈਆਂ ਦੀ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ-ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਅਤੇ ਨਿਊ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ । ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਦਾ ਬਾਈਬਲ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਭਾਗ ਜਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਈਸਾਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ । ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਬਾਈਬਲ ਵਿੱਚ ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਾਲੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ , ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਈਸਾਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ । ਸੋ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਬਾਈਬਲ ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਹੀ ਹੈ । ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੇਮ ਲਗਪਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ ।

        ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਈਬਲ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ( ਟੋਰ੍ਹਾ ) , ਦਰਵੇਸ਼- ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ । ਬਾਈਬਲ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕੌਮ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ । ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ-ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਗੇ ਚਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ-ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ । ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਦੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਛੋਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਬਦੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਕਿਥੇ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਰੂਪ ਹਨ । ਅੰਤਲਾ ਭਾਗ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਲੈਆਤਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।

        ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਤਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਲੇ ਖੱਪਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਪੂਰਵ-ਈਸਾਈ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

        ਨਿਊ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਨਾਲੋਂ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੈ ਪਰ ਈਸਾਈ ਮਤ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਰੋਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਸੋ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੈ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਾਂਗ ਨਿਊ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵੀ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲਾ ਈਸਾਈ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਸਾਂਭਿਆ ਪਿਆ ਹੈ । ਚਾਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਈਸਾ ਦੇ ਜੀਵਨ , ਈਸਾ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਈਸਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬੜੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ । ਦਾ ਬੁਕ ਆਫ਼ ਐਕਟਸ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਦੇ ਸੂਲੀ ਉੱਤੇ ਟੰਗੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੁੜ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖ਼ਿਤੋ-ਖ਼ਿਤਾਬਤ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ । ਦਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਰੀਵੀਲੇਸ਼ਨਸ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿਤੇ ਗਏ ਹਨ । ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ ।

        ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਆਪਣੇ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀਬਰਿਊ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ ਤੱਤ ਅਰੈਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵੀ ਸਨ । ਨਿਊ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ । ਕਈਆਂ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਭਾਗ ਅਰੈਮਿਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ । ਜਦੋਂ ਪਰਸ਼ੀਅਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਨੇ ਮੈਡੀਟਰੇਨੀਅਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਰੈਮਿਕ ਬਣ ਕੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਸੀ ਸੋ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਯਹੂਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਟੋਰ੍ਹਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ । ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਮੌਲਿਕ ਹੀਬਰਿਊ ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲੋਪ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਗੁਆਚ ਗਈਆਂ ਪਰ ਅਰੈਮਿਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ । ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਬੋਲ-ਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਸੋ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੇ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਗ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਦਿਤੇ । 405 ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਸੰਤ ਜੇਰਮ ਨੇ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਲਾਤੀਨੀ ਸੰਸਕਰਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਉਹ ਅਗਲੇ ਲਗਪਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਬਾਈਬਲ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ।

        ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਭਾਗ ਗੁੰਮਨਾਮ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ । ਕੁਝ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਓਲਡ ਟੈਸਟਮੈਂਟ ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਤਰਤੀਬ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ।

        ਨਿਊ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮੌਲਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਸਨ । ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਇੱਕੋ ਹੈ ਅਤੇ ਮਗਰਲੇ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਵੀ ਇੱਕ ਹੈ । ਜਿਥੇ ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਉੱਥੇ ਨਵੇਂ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ । ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਯਤਨ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਈਬਲ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ । ਨਿਊ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਦੀਆਂ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਗਪਗ 5000 ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸੰਸਕਰਨ ਹਨ । ਜਿਹੜਾ ਸਾਂਝਾ ਬਾਈਬਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਲਿਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ।

        ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਧਾਈ ਹੋਈ ਹੈ । 1611 ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਬਾਈਬਲ ਛਪਵਾਇਆ । ਫਿਰ 1870 ਵਿੱਚ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 1881 ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਰਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਲਗਪਗ 30 , 000 ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ । ਇਸ ਬਾਈਬਲ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ 1957 ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ । ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਹੈ , ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਮਤ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਹਨ । ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛਪਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਬਾਈਬਲ ਹੀ ਹੈ । ਨਵਾਂ ਅਮਰੀਕਨ ਬਾਈਬਲ 1970 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ।


ਲੇਖਕ : ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3271, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-20, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਬਾਈਬਲ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਬਾਈਬਲ [ ਨਿਇ ] ਈਸਾਈਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕ ( ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ )


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3261, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-02-25, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.