ਬਿਰਤੀ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਬਿਰਤੀ : ਬਿਰਤੀ ( Mood ) ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੁਲਾਰੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬਿਆਨ ਪ੍ਰਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਹੈ । ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਹੇਠਲੇ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :

                  1. ਤੁਸੀਂ ਬੈਠ ਜਾਓ ।

                  2. ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹੋ ?

        ਵਾਕ ( 1 ) ਵਿੱਚ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਕ ( 2 ) ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਲਾਰੇ ਦੇ ਕਥਨ ਪ੍ਰਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਨੂੰ ਬਿਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

        ਬਿਰਤੀ ਦੀ ਇਕਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਵੀ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੌੜੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਨੂੰ ਹੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਕੁਝ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਬਿਰਤੀ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵਟਾਉਂਦੀ । ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕੇਵਲ ਧਾਤੂ ਰੂਪ ਦੀ ਆਗਿਆਵਾਚੀ ਅਰਥਾਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਕ ( 3 ) ਵਿੱਚ go ਹੈ :

                  3. Go home.

        ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕਾਈ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਪਰ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਕੇਵਲ ਆਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ , ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਧਾਰਨ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ :

                  4. I go home.

        ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ' go' ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ( 3 ) ਵਾਕ ਵਿੱਚ । ਪਰ ( 4 ) ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਬਿਰਤੀ ਲਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵਟਾਉਂਦੀ ।

        ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਰਿਆ ਬਿਰਤੀ ਲਈ ਰੂਪ ਵਟਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਵਾਕ ( 1 ) ਅਤੇ ( 5 ) ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :

                                    1.             ਤੁਸੀਂ ਬੈਠ ਜਾਓ ।

                                    5.           ਕੀ ਮੈ ਬੈਠਾਂ ?

        ਉਪਰਲੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਰੂਪ ‘ ਜਾਓ’ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ ਬੈਠਾਂ’ ਸਵਾਲ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਬਿਰਤੀ ਲਈ ਵੀ ਰੂਪ ਵਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ।

        ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਰਤੀ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੁਗਤਾਂ ਹਨ । ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ who , what , why , ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :

                                    6.             What is he doing ?

                                    7.           Is he reading ?

        ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸ਼ਬਦ ‘ ਕੀ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ , ਜਿਵੇਂ :

                                    8.            ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ ?

        ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤੀ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ :

        ਆਗਿਆਵਾਚੀ                  : ਆਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਬੇਨਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।

        ਸ਼ਰਤੀਆ : ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ :

                                    9.            ਜੇ ਉਹ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਦੇਣਾ ।

        ਸੰਕੇਤਵਾਚੀ : ਤੱਥ ਦੀ ਸਪਾਟ ਬਿਆਨੀ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ :

                                    10.          ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ ।

        ਸਵਾਲੀਆ      : ਸੂਚਨਾ ਦੀ ਸ੍ਰੋਤੇ/ਪਾਠਕ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :

                                    11.          ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ?

        ਇੱਛਾਵਾਚੀ : ਬੁਲਾਰੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ :

                                    12.          ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਏ ।

        ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਚੀ : ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਹੋ ਸਕਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ :

                                    13.          ਸ਼ਾਇਦ , ਉਹ ਆ ਜਾਏ ।

        ਨਾਂਹਵਾਚੀ : ਕਾਰਜ ਦੇ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ :

                                    14.          ਉਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ।

        ਯੋਗਤਾਵਾਚੀ : ਕਰਤਾ ਦੀ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ :

                  15.          ਭਾਰਤ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

        ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ , ਕਾਲਸਰੂਪ , ਪੁਰਖ , ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਰਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਇਕਾਈ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2323, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-20, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਬਿਰਤੀ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਬਿਰਤੀ [ ਨਾਂਇ ] ਮਨੋਸਥਿਤੀ , ਮਾਨਸਿਕਤਾ , ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ; ਸੁਭਾਅ; ਧਿਆਨ


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2313, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-02-25, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.