ਭਾਈ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਭਾਈ [ ਨਾਂਪੁ ] ਭਰਾ , ਵੀਰ; ਮਿੱਤਰ , ਦੋਸਤ; ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਓਪਰੇ ਆਦਮੀ/ਦੁਕਾਨਦਾਰ/ਰੇਹੜੀ ਆਦਿ ਵਾਲ਼ੇ ਲਈ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ਬਦ


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3732, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-02-25, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਭਾਈ ਸਰੋਤ : ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ।

ਭਾਈ : ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ ਭ੍ਰਾਤਿ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਰਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਧਰਾਤਲ ਉਤੇ ਹੋਵੇ । ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨ- ਵਾਚਕ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲਗਿਆ । ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਦਾਨੇ ਅਤੇ ਬਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ । ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ‘ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਗੁਰਦਾਸ ਭੱਲਾ ਨੂੰ ‘ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗਿਆ । ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਣਘੋਸ਼ਿਤ ਪਦਵੀ ਬਣ ਗਈ , ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ , ਭਾਈ ਭਗਤੂ , ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਆਦਿ । ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ , ਮਸੰਦਾਂ , ਖੇਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ , ਸੰਪ੍ਰਦਾਈਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲਗਾ , ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਫੇਰੂ , ਭਾਈ ਘਨਈਆ , ਭਾਈ ਅੱਡਣਸ਼ਾਹ , ਭਾਈ ਰਾਮਾ , ਭਾਈ ਤਿਲੋਕਾ , ਭਾਈ ਭਾਨਾ ਆਦਿ । ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲਗੀ , ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਆਦਿ । ਮਿਸਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਘਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ‘ ਸਰਦਾਰ ’ ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ । ਸਿੱਖ-ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਲਗੇ । ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫਿਰ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ , ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਜਵਾਹਿਰ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਆਦਿ । ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਥਾਨ ‘ ਜੱਥੇਦਾਰ ’ ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ । ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕੁੰਨ ਬੜੇ ਉਤਸਾਹ ਲਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿ । ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ-ਅਪਕਰਸ਼ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ , ਪੁਜਾਰੀਆਂ , ਰਾਗੀਆਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ । ਉਹ ਵੀ ‘ ਭਾਈ’ ਪਦ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ , ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ , ਆਦਿ ਅਖਵਾ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਿਚ ਖ਼ੁਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਚੇਲਾ ਰਾਮ , ਭਾਈ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਆਦਿ ।


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,
ਸਰੋਤ : ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3357, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-03-10, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਭਾਈ ਸਰੋਤ : ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਮਹਿਤ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ), ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

ਭਾਈ ( ਸੰ. । ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰੀ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਯਾ । ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਆ , ਭਾਈ , ਭਰਾ , ਭਿਰਾ , ਭਿਰਾਉ ) * ੧. ਇਕ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਦੋ ਜਣੇ ਆਪੋ ਵਿਚ ਭਾਈ ਹਨ । ਜੇ ਇਕ ਕੁੜੀ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੁੜੀ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ । ਮੁੰਡਾ ਕੁੜੀ ਦਾ ਭਾਈ ਹੈ । ਭਰਾ । ਯਥਾ-‘ ਇਸਟ ਮੀਤ ਅਰੁ ਭਾਈ’ ।

੨. ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਣ ਲਈ ‘ ਭਾਈ’ ਪਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਯਥਾ-‘ ਭਾਈ ਰੇ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਗਿਆਨੁ ਨ ਹੋਇ’ ।

੩. ( ਕ੍ਰਿ. । ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਵ ( = ਪ੍ਯਾਰ ) ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕ੍ਰਿਯਾ , ਭਉਣਾ = ਪਸੰਦ ਆਉਣਾ । ਉਸ ਦਾ ਭੂਤ ਕਾਲ , ਭਾਈ ) ਚੰਗੀ ਲਗੀ । ਯਥਾ-‘ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਭਾਈ ਹੇ’ ।

----------

* ਸਿਧਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ -ਭ੍ਰਾਤਾ- ਪਦ ਤੋਂ ਪੰਜਬੀ ਦਾ -ਭਰਾ- ਪਦ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੁਆਰਾ ਪਦ -ਭਾਯਾ- ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ -ਭਾਈਆ + ਤੇ ਭਾਈ- ਪਦ ਬਣੇ ਹਨ ।


ਲੇਖਕ : ਮੁਖ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸੰ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਮਹਿਤ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ), ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3357, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-03-14, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.