ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਰਾਜ

State_ਰਾਜ: ਉਹ ਕੌਮ ਜਿਸ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕਾਨੂੰਨ , ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਰਵਾਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਪਰੋਈ ਹੋਈ ਸੁਤੰਤਰ, ਪ੍ਰਭਤਧਾਰੀ ਸੰਗਠਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਰਖਣ ਵਾਲੀ, ਜੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਮਨ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰਖਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਕਤਵਾਨ ਹੈ, ਰਾਜ ਗਠਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

       ਸਾਧਾਰਨ ਖੰਡ ਐਕਟ, 1897 ਦੀ ਧਾਰਾ 3 (58) ‘ਰਾਜ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:-

       ‘ਰਾਜ’ ਦਾ ਮਤਲਬ-

(ੳ)   ਸੰਵਿਧਾਨ (ਸਤਵੀਂ ਸੋਧ) ਐਕਟ, 1956 ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਭਾਗ ‘ੳ’ ਰਾਜ, ਭਾਗ ਅ ਰਾਜ ਜਾਂ ਭਾਗ ੲ ਰਾਜ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ

(ਅ)   ਅਜਿਹੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿਚ ਉਲਿਖਤ ਕੋਈ ਰਾਜ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਘ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ।

       ਰਾਮ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸੇਨ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਘ (ਏ ਆਈ ਆਰ 1965 ਕਲਕਤਾ 282) ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਘ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਵਾਕੰਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 366 (30) ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਅਰਥ ਉਪਰੋਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਲਏ ਜਾਣਗੇ।

       ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 12 ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਉਹ ਬਾਡੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਖਿਅਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਰੋਗ ਦੇਣ ਲਈ ਸਿਰਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਛੇਦ 12 ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ‘ਰਾਜ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕੇਵਲ ਭਾਗ III ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੂਲ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:-

       ‘‘ਇਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਹੋਰਵੇਂ ਲੋੜੀਦਾ ਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਰਾਜ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਅਧੀਨ ਸਭ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਥਾਰਿਟੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।’’

       ਇਸ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਜਿਹੀ ਕਿ ਸੂਰਤ ਹੋਵੇ , ਮੂਲ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਥਾਰਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਬਨਾਮ ਮੋਹਨ ਲਾਲ (ਏ ਆਈ ਆਰ 1967 ਐਸ ਸੀ 1857) ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਿਧਾਨਕ ਅਥਾਰਿਟੀਆਂ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਉਹ ਅਨੁਛੇਦ 12 ਵਿਚ ਯਥਾ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਥਾਰਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੱਤਾ ਅਰਥਾਤ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਿਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣ  ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਉਣ ਜਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ  ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਫ਼ਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਛੇਦ 12 ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਿਧਾਨਕ ਬਾਡੀਆਂ ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 12 ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅੰਦਰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਏ ਆਈ ਆਰ 1969 ਪੰ. ਅਤੇ ਹ. 391) ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਛੇਦ 12 ਵਿਚ ਯਥਾ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਵਾਕੰਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਗ III ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਲਈ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਰਾਜ XIV (ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਤੱਲਕ ਉਪਬੰਧ ਰਖੇ ਗਏ ਹਨ) ਵਿਚ ਵਾਕੰਸ਼ ‘ਭਾਗ’ ਦੀ ਉਸ ਭਾਵ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।

       ਏਅਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਐਂਪਲਾਈਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਬਨਾਮ ਜੀ ਬੀ ਭੈਰੇਡ (ਏ ਆਈ ਆਰ 1971 ਬੰਬੇ 288) ਵਿਚ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 311 ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਸਿਵਾਏ, ਅਨੁਛੇਦ 226 ਅਧੀਨ ਕੇਵਲ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਅਥਾਰਿਟੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਹੀ ਪੈਟੀਸ਼ਨ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ  ਅਨੁਛੇਦ 12 ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਅਨੁਛੇਦ 226 ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਵਿਧਾਨਕ ਜਾਂ ਪਬਲਿਕ ਕਰਤੱਵ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਫ਼ਜ਼ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਪੈਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

       ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ (ਏ ਆਈ ਆਰ 1967 ਐਸ ਸੀ 856) ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਸਥਾਨਕ ਅਥਾਰਿਟੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰਾਜ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਸੀਨ,     ਸਰੋਤ : ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3409,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 3/11/2015 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਰਾਜ

ਰਾਜ (ਸੰ.। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) ੧. ਪਾਤਸ਼ਾਹਤ। ਯਥਾ-‘ਨਿਹਚਲੁ ਹੋਵੈ ਰਾਜੁ ’।

                        ਦੇਖੋ , ‘ਰਾਜ ਬਿਭੈ’

੨. (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ। ਯਥਾ-‘ਸੋਈ ਰਾਜ ਨਰਿੰਦੁ’।

੩. (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰਜਜੁੑ। ਪੁ. ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜ) ਰਜੂ , ਰੱਸੀ। ਯਥਾ-‘ਰਾਜ ਭੁਇਅੰਗ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੈਸੇ ਹਹਿ’।

੪. ਰਾਜ ਸੰਬੰਧੀ।       ਦੇਖੋ, ‘ਰਾਜ ਕੁਆਰਿ’

੫. ਜੋਗ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ।

                         ਦੇਖੋ, ‘ਰਾਜ ਜੋਗ’

੬. ਰਾਜਾ। ਦੇਖੋ, ‘ਰਾਜ ਨਰਿੰਦੁ’

ਲੇਖਕ : ਮੁਖ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸੰ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਸਿੰਘ,     ਸਰੋਤ : ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਮਹਿਤ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ), ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3409,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 3/14/2015 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਰਾਜ਼

ਰਾਜ਼ [ਨਾਂਪੁ] ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ , ਭੇਦ, ਭੇਤ , ਰਹੱਸ

ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3438,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2/25/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਰਾਜ

ਰਾਜ [ਨਾਂਪੁ] ਸ਼ਾਸਨ, ਸਰਕਾਰ , ਹਕੂਮਤ; ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ; ਉਹ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਰਿਆਸਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ; ਸੂਬਾ, ਪ੍ਰਾਂਤ; ਸੁੱਖ, ਐਸ਼, ਅਰਾਮ

ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3630,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2/25/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ