ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਰਿਗਵੇਦ

ਰਿਗਵੇਦ [ਨਾਂਪੁ] ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਭਾਰਤ ਅਥਵਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗ੍ਰੰਥ , ਪਹਿਲਾ ਵੇਦ

ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2016,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2/25/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਰਿਗਵੇਦ

ਰਿਗਵੇਦ : ਵੇਦ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ‘ਵਿਦ` ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਵਿਦ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਜਾਣਨਾ, ਹੋਣਾ, ਲਾਭ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵੇਦ` ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਇਆ ‘ਗਿਆਨ`।ਜਿਵੇਂ ਧਨੁਰਵੇਦ (ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ), ਆਯੁਰਵੇਦ (ਸਿਹਤ ਵਿਦਿਆ) ਆਦਿ ਹਰੇਕ ਵੇਦ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਸੰਹਿਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਰਣਇਕ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ। ਵੇਦ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ-ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ। ਇਹਨਾਂ ਚੋਂ ਰਿਗਵੇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਗਪਗ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਲ ਲਗਪਗ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ 1500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲਿਖਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਕਤੀ` ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

     ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਮੰਡਲ (ਖੰਡ) ਹਨ। ਹਰੇਕ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਆਇਆਂ ਨੂੰ ‘ਸੂਕਤਾ` ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਸੂਕਤ 1217 ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸੂਕਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਰਿਸ਼ੀ` ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਨਾਰੀਆਂ ਵੀ।

     ‘ਰਿਕ` ਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ‘ਰਿਚਾ` ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਜਾਂ ਅਰਦਾਸ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰਿਚਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ 1. ਪਾਰਥਿਵ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਸੋਮ, ਅਗਨੀ ਆਦਿ 2. ਅੰਤਰਿਕਸ਼ (ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਾ) ਜਿਵੇਂ ਵਾਯੂ, ਇੰਦਰ, ਚਾਰਜਨਯ, ਸਰੂਤ ਆਦਿ ਅਤੇ 3. ਧੂਲੋਕ (ਨਸ਼ੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਾ) ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਮਿਤਰ, ਵਰੁਣ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ। ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਗਈ ਤੇ ਊਸ਼ਾ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

     ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਮੂਲ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਪੁਰਖ (ਬ੍ਰਹਮ) ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਓਵੇਂ ਹੀ ਕੰਮ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਵਰਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ‘ਪੁਰਖ` ਸੂਕਤ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲੀਏ, ਇਕੱਠੇ ਬੋਲੀਏ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਚੀਏ, ਸਾਡਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ।

     ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤੀ ਬਣਨ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹੀ ਉੱਤਮ ਫਲ ਜਾਂ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਤੇਜ ਬਣਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਗਵੇਦ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ।

     ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ (ਸਨਮਾਰਗ) ਚੰਗੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪੀ ਪਿਤਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੋਹਣੇ ਉਪਹਾਰ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਦੰਡ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

     ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਪਾਤਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਗਿਆਨਵਤੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਜਸਵਨੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਪੁੱਤਰੀ ਤੇਜਸਵਨੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।’ ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।

     ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਤੇਤੀਵੇਂ ਸੂਕਤ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਭੂਦਰੀ (ਸਤਲੁਜ) ਅਤੇ ਵਿਪਾਸ਼ (ਬਿਆਸ) ਨਾਮਕ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ ਉੱਥੇ ਉਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਗੋਮਤੀ, ਜਾਨ੍ਹਵੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਯਮੁਨਾ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਸਰਯੂ, ਸਿੰਧੂ, ਸ਼ੁਭੂਦਰੀ, ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਆਏ ਹਨ। ਗੰਧਾਰ, ਪੰਚਾਲ, ਉਤਰ, ਕੁਰੂ, ਮਗਧ, ਮਦਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

          ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤਵਾਸੀ, ਜੋ ‘ਆਰੀਆ` ਕਹਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਜਾਨ ਵੀ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਲੇਖਕ : ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼,     ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2024,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/20/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ