ਵਿਅੰਗ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਵਿਅੰਗ : ‘ ਵਿਅੰਗ’ ਸ਼ਬਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ‘ satire’ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ , ਜਿਸਦੀ ਵਿਉਂਤਪਤਾ ਲੈਟਿਨ ਸ਼ਬਦ ‘ satura’ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ । ਇਸਦਾ ਅਰਥ ‘ ਵੰਨ-ਸਵੰਨਤਾ’ ਵਾਲਾ ਹੈ । ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਅੰਜਕ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜੋ ਵਿ + ਅੰਜ ( ਧਾਤੂ ) ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ , ਇਸਦਾ ਅਰਥ ‘ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨਾ’ ਜਾਂ ‘ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿਣਾ’ ਹੈ । ਵਿਅੰਜਨਾ , ਨਵੀਨ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਵਿ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਅਤੇ ਛੁਪੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਜਨ ( ਵਿਅੰਜਨ ) ਭਾਵ ਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਅਗਲੇਰੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਕਰਾਉਣ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਉਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ‘ ਵਿਅੰਗ’ ਸ਼ਬਦ ‘ ਵਿਅੰਜਨ’ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ । ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਅਰਥ ਬੌਧਿਕ ਚੋਟ , ਟਿੱਚਰ , ਤਨਜ਼ , ਟਕੋਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਧੁਨਿਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਗਲੇਰੇ ਅਰਥ ਪਾਠਕ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ।

        ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ ਇੱਕ ਵਿਧੀ , ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾ , ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੀ ਹੈ । ਹੁਣ ‘ ਵਿਅੰਗ’ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਉਭਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ । ਸਾਹਿਤਿਕ , ਨਿੱਜੀ , ਸਮਾਜਿਕ , ਰਾਜਨੀਤਿਕ , ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਲਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ । ‘ ਵਿਅੰਗ ਕਾਵਿ’ , ‘ ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ’ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਅੰਗ ਚਿੱਤਰ ਕਾਰਟੂਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ । ਉਂਞ ਵੀ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਮੁੱਢ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਕਰਤੀ ( ਦੋਸ਼/ ਵਿਗਾੜ ) ਹੀ ਹਾਸ-ਰਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ।

        ਭਾਵੇਂ ਇਸਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਵਿੱਚ ਹਾਸ-ਰਸ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਾੜਾਂ , ਬਦਕਿਸਮਤੀ ’ ਤੇ ਹੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੇਸ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਨੇਮੀਆਂ , ਪਖੰਡਾਂ , ਦੰਭਾਂ ਅਤੇ ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਥਨੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਿਰੋਧਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੰਡਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਵਿਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਕ੍ਰਤਾ ( ਟੇਢੀ ਵਰਤੋਂ ) ਰਾਹੀਂ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਚੰਭਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

        ਇੱਕ ਸਪੇਨੀ ਅਖਾਣ ਹੈ ‘ ਜਿਹੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ , ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੱਸਦਾ ਉਹ ਮੱਕਾਰ ਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਹੈ । ’ ਜਦੋਂ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘੜਦਾ ਹੈ , ਰਹੱਸਾਂ ਦੇ ਕਪਾਟ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਭੇਦ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤਨਜ਼ ਭਰਿਆ ਹਾਸਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ ਤੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ । ਵਿਅੰਗਕਾਰ ਸੰਤੁਲਿਤ , ਨਿਰਪੱਖ , ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਚੇਤੰਨ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਤੇ ਛਲ-ਕਪਟਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ , ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ , ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਸਿੱਧਾ ਲੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ , ਉੱਥੇ ਉਹ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ । ਬੌਧਿਕ ਚਤੁਰਾਈ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਟੇਢੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਗਿਆਤ- ਅਗਿਆਤ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਗ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਕੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ । ਮਜ਼ਾਕ , ਹਾਜ਼ਰ-ਜੁਆਬੀ , ਮਖ਼ੌਲ , ਅਤਿਕਥਨੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਟੁੰਬਿਆ ਪਾਠਕ ਦਾ ਵਿਵੇਕ , ਅਮਾਨਵੀ ਕੀਮਤਾਂ , ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੋਚਣ ਤੇ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਗ ਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ/ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸੇ ਲਈ ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਵਿਅੰਗ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਉਹ ਚਾਬਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ , ਜਿਸਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ , ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ’ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

        ਇਉਂ ਵਿਅੰਗ , ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਧਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ । ਨੌਂ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਸ ਹਾਸ ਰਸ ਹੈ , ਜੋ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ । ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਹੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਹਾਸਾ , ਅਨੇਕਾਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਔਸ਼ਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਭੇਦ ਵਿਅੰਗ , ਸ਼ਬਦ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ । ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਕੇਵਲ ਅਨੰਦ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਵੀ ਮਾਰਗ ਹੈ । ਭਾਵੇਂ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਸੁਰ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਮਖ਼ੌਲ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਅਤਿਕਥਨੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਸੱਚ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਹਲਕੇ- ਫੁਲਕੇ ਢੰਗ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅੰਗ ਬੌਧਿਕ ਚਤੁਰਾਈ ਦਾ ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ


ਲੇਖਕ : ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1517, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-20, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਅੰਗ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਵਿਅੰਗ [ ਨਾਂਪੁ ] ਗੁੱਝੇ ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹਾਸਮਈ ਗੱਲ , ਕਟਾਖਸ਼


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1505, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-02-25, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਅੰਗ ਸਰੋਤ : ਸਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਵਿਅੰਗ : ਵਿਅੰਗ ਜਾਂ ਤਨਜ਼ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਸੈਟਾਇਰ ( satire ) ਦਾ ਪਰਿਆਇ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਜਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਤੇ ਗੁੱਝੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਤਨਜ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਸਾਹਿੱਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਲਹਿਜੇ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ , ਸਿੱਧਾ , ਤਰਕਹੀਣ ਅਤੇ ਨਿੰਦਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿਹੜਾ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਕਿਸੇ ਕਲਾ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਉਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਬੌਧਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨਾਲੋਂ ਗੁੱਝੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

                  ਇਕ ਬੇਰਹਿਮ ਫ਼ੌਜੀ ਨੀਤੀਵਾਨ ਵਾਂਗ , ਤਨਜ਼ ਲੇਖਕ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੇ ਮਾਇਆ ਜਾਲ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬੌਧਿਕ ਹਮਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇਤਾ ਵਾਂਗ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੜਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਸਾਰਾ ਤਨਜ਼ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਪਾਤਰ ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਤੁੱਲ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਤਨਜ਼ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੱਦ ਵਿਚ ਵੀ ।

                  ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ , ਹੋਮਰ ਅਤੇ ਅਰਿਸਟੋਫ਼ੇਨਜ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਅੰਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖਕ ਲੂਸੀਲਿਅਸ ( Luciluis ) ਸੀ । ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਰੇਸ ( Horace ) , ਜੂਵੀਨਲ ( Juvenile ) ਅਤੇ ਪਰਸਿਆਸ ( Percius ) ਪੁਰਾਤਨ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਹੋਏ ਹਨ । ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਟਾਸੋਨੀ ( Tossoni ) ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਚਾਸਰ , ਡ੍ਰਾਈਡਨ , ਪੋਪ , ਸਵਿਫ਼ਟ , ਐਡੀਸਨ ਅਤੇ ਸੈਮੁਅਲ ਬਟਲਰ ਤੀਖਣ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਤਨਜ਼ਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ । ਬੈਨ ਜੌਨਸਨ , ਮੌਲੇਅਰ , ਫ਼ੀਲਡਿੰਗ , ਥੈਕਰੇ , ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ , ਓ’ ਨੀਲ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਹੋਏ ਹਨ ।

                  ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਅੰਸ਼ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਪਸ਼ੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਤਨਜ਼ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਵੀਨਤਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ । ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਨਜ਼ ਸਾਹਿੱਤ ਦੇ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਤਨਜ਼ ਖੰਡ ਲਬੇੜੀ ਕੁਨੀਨ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ’ ਤੇ ਗੁੱਝੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਮਾਰੀਆਂ । ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਤਨਜ਼ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ , ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ , ਗਾਰਗੀ , ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਤੀਰ , ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ ਤਨਜ਼ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।                                          


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਪਾਲ ਕੋਹਲੀ,
ਸਰੋਤ : ਸਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 59, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-08-17, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.