ਵਿਚਾਰਣ ਸਰੋਤ : ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

Trial _ਵਿਚਾਰਣ : ‘ ਵਿਚਾਰਣ’ ਸ਼ਬਦ ਨ ਤਾਂ ਦੀਵਾਨੀ ਜ਼ਾਬਤਾ ਸੰਘਤਾ ਅਤੇ ਨ ਹੀ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਜ਼ਾਬਤਾ ਸੰਘਤਾ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਜਾਂ ਤੱਥ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰੀਖਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

            ਵਾਰਟਨ ਦੀ ‘ ਲਾ ਲੈਕਸੀਕਨ’ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ‘ ਦੀਵਾਨੀ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਰਖਣ ਵਾਲੇ ਜੱਜ ਅੱਗੇ , ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰੀਖਿਆ । ਕਾਨਸਾਈਜ਼ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿਸੇ ਜੱਜ ਦੁਆਰਾ , ਜਿਉਰੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜਿਉਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ , ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਨਕੀਹਾਂ ਅਥਵਾ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਪਰੀਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਨਿਰਣਾ । ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਨਕਟਾ ਚਿਨੇਈਆ  ਬਨਾਮ ਸਹਿਨਸ਼ਾਹ ( ਏ ਆਈਆਰ 1920 ਮਦਰਾਸ 337 ) ਵਿਚ ਇਹ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਣ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਵਿਚਾਰਣ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ । ਐਚ ਵੀ ਕਾਮਥ ਬਨਾਮ ਅਲੈਕਸ਼ਨ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ  ( ਏ ਆਈ ਆਰ 1958 ਮ.ਪ 168 ) ਅਨੁਸਾਰ ‘ ‘ ਵਿਚਾਰਣ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦੋ ਅਰਥ ਹਨ । ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਤਨਕੀਹ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ( ਦੂਜਾ ) ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਚੋਣ ਪੈਟੀਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਤਕ ਵਿਚਾਰਣ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ’ ’ ਉਸ ਹੀ ਕੇਸ ਵਿਚ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਐਕਟ , 1951 ਦੀ ਧਾਰਾ 90 ( 1 ) ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ ‘ ਉਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਪਰ ਦੂਜੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ’ ’ ਮੁਬਾਰਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਨਾਮ ਕੇ.ਕੇ. ਬੈਨਰਜੀ ( ਏ ਆਈ ਆਰ 1958 ਇਲਾ. 858 ) ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਐਕਟ ਦੇ ਅਧਿਆਏ III ਦੇ ਉਪਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਾ 90 ( 2 ) ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਅੱਗੇ ਮੁਕੰਮਲ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਹੈ । ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਬਾਜਪਾਈ ਬਨਾਮ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਸਿੰਘ ( ਏ ਆਈ ਆਰ 1957 ਐਸ ਸੀ 444 ) ਵੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਐਕਟ , 1951 ਅਧੀਨ ਕੇਸ ਸੀ । ਉਸ ਕੇਸ ਵਿਚ ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਐਕਟ ਦੀ ਸਕੀਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਥੇ ਵਿਚਾਰਣ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਵ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ । ਇਸ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਕੋ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਰਥਾਤ ਅਰਜ਼ੀਦਾਵਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਾਵੇ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਤਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ । ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪ੍ਰੇਖਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਵਿਚਾਰਣ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਅਰਥ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਦਾਵੇ ਦੀ ਅੰਤਮ ਸੁਣਵਾਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ  ਪਰੀਖਿਆ , ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ । ਜ਼ਾਬਤਾ ਦੀਵਾਨੀ ਸੰਘਤਾ ਦੀ ਧਾਰਾ 10 ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਣ ਇਸ ਸੰਕੁਚਿਤ ਭਾਵ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

            ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਣ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਤੀ ਹਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਲਜ਼ਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ਰਦ ਜੁਰਮ ਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਪਰ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਬਨਾਮ ਰਾਜ ( 1977 ਸੀ ਐਲ ਆਰ 37 ) ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਸੰਘਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਚਾਰਣ ਵਿਚ ਫ਼ਰਦ ਜ਼ੁਰਮ ਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸਟੇਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ।

            ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਸੰਘਤਾ ਵਿਚ ਯਥਾਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ‘ ਜਾਂਚ ’ ਵਿਚਾਰਣ ਤੋਂ ਵਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਜਾਂਚ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਸੀਨ,
ਸਰੋਤ : ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 630, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-03-11, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.