ਵਿਨੈ ਮੋਹਨ ਸ਼ਰਮਾ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਵਿਨੈ ਮੋਹਨ ਸ਼ਰਮਾ ( 1905 ) : ਹਿੰਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਨੈ ਮੋਹਨ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਹਿਜਤਾ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਹੈ । ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਨਵੰਬਰ 1905 ਨੂੰ ਕੜਕਬੇਲ ( ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ । ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਤਿਵਾਰੀ ਸੀ । ਵਿਨੈ ਮੋਹਨ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਵੀਰ ਆਤਮਾ ( ਵੀਰਾਮਾ ) ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ । ਉਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਅਤੇ ਨਾਗਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡੀ.ਲਿੱਟ. ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਨਾਗਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਦੇ ਛਤੀਸਗੜ੍ਹ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ । 1962 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਥਾਨ , ਆਗਰਾ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 1970 ਤੱਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਤੇ ਮੁੱਖੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ । ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ।

        ਵਿਨੈ ਮੋਹਨ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਇਹ ਹਨ-ਭੂਲੇ ਗੀਤ , ਕਵੀ ਪ੍ਰਸਾਦ : ਆਂਸੂ ਤਥਾ ਅਨਯ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ , ਹਿੰਦੀ ਗੀਤ ਗੋਬਿੰਦ , ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ , ਸਾਹਿਤਾਵਲੋਕਨ , ਹਿੰਦੀ ਕੋ ਮਰਾਠੀ ਸੰਤੋਂ ਕੀ ਦੇਨ , ਸਾਹਿਤ ਸ਼ੋਧ ਸਮੀਕਸ਼ਾ , ਸਾਹਿਤਯਾਂਵੇਸ਼ਨ , ਵੇ ਦਿਨ ਵੇ ਲੋਗ , ਅਤੀਤ ਕੀ ਸਮਰੀਤਿਆਂ , ਸ਼ੋਧ ਪ੍ਰਵਿਧੀ , ਤੁਲਸੀਦਾਸ , ਰਾਮਚਰਿਤ ਮਾਨਸ ਔਰ , ਏਕਨਾਥੀ ਭਾਵਾਰਥ ਰਾਮਾਯਣ , ਸਾਹਿਤਯ ਨਯਾ ਪੁਰਾਨਾ ।

        ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ , ਸਮੀਖਿਅਕ , ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦਾ ਸੰਸਮਰਨ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ । ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਮਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀਨ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸਰਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਵਿਨੈ ਮੋਹਨ ਸ਼ਰਮਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜੀ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ । ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਮੰਡਲੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ।

        ਸ਼ਰਮਾ ਇੱਕ ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ । ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ । ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਵੀਆਂ , ਮੈਥਿਲੀਸ਼ਰਨ ਗੁਪਤ , ਜੈਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ , ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੰਦਨ ਪੰਤ , ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਵਰਮਾ , ਨਿਰਾਲਾ , ਮਾਖਨ ਲਾਲ ਚਤੁਰਵੇਦੀ , ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਦਾਸ ਵਾਜਪੇਈ , ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦ੍ਵਿਵੇਦੀ , ਨਗੇਂਦ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਸਾਂਝ ਸੀ ।

        ਉਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਸ਼ੋਧ ਪ੍ਰਵਿਧੀ ਖੋਜ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ । ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤਿ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਸੀ । ਉਸ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਤੇ ਕਿਰਤਿਤਵ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗ ਸਨ । ਉਹ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦਾ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਸੀ । ਜੈ ਨਾਥ ਨਲਿਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਹਿੰਦੀ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੀਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ । ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਛੰਦਬਧ ਕਰਨ ਦਾ ਹਾਮੀ ਸੀ , ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ , ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਉਹ ਨੈਤਿਕਤਾ , ਸੰਜਮ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਹਾਮੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ , ਨੰਗੇਜ਼ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ । ਪਰੰਪਰਾ , ਆਧੁਨਿਕਤਾ ( ਨਵੀਨਤਾ ) ਦੇ ਉਸਾਰੂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਗਤੀ , ਨਵੀਨਤਾ ਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤੀ ਸੀ । ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀਕਲਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਸੀ , ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਉਸਾਰੂ , ਹਿਰਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ , ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਰਖੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਤੇ ਪਕੜ ਗਹਿਰੀ ਸੀ ।

        ਵਿਨੈ ਮੋਹਨ ਸ਼ਰਮਾ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ , ਨਿਬੰਧਕਾਰ , ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਚਾਰੀਆ ਰਾਮਚੰਦ ਸ਼ੁਕਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ । ਉਸ ਦੇ ਲੇਖਨ ਉਪਰ ਅਚਾਰੀਆ ਸ਼ੁਕਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਅਚਾਰੀਆ ਸ਼ੁਕਲ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸੰਪੰਨ ਪਾਰਖੀ , ਖੋਜੀ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮੀਖਿਅਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਹੁਕਮ ਚੰਦ ਰਾਜਪਾਲ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 532, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-20, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.