ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ( 1757-1827 ) : ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ( William Blake ) ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ । ਆਪਣੇ ਤੀਬਰ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਤੈਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਲੇਕ ਨੇ ਰਸਮੀ ਕਾਵਿ- ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਘਿਰਨਾ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਟਕਸਾਲੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ । ਬਲੇਕ ਰੂੜ੍ਹੀ- ਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਨੇਮਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ , ਸ਼ਕਤੀ , ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਧਿ- ਆਤਮਿਕ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਕਵਿਤਾ , ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ।

        ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਹੱਸਵਾਦੀ , ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਲੰਦਨ ਵਿਖੇ 28 ਨਵੰਬਰ 1757 ਨੂੰ ਹੋਇਆ । ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੁਰਾਬਾਂ ਅਤੇ ਬੁਨੈਣਾਂ ਬੁਣਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਲੇਕ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਬਲੇਕ ਦੀਆਂ ਡਰਾਇੰਗਜ਼ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਗੌਥਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ । ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪੋਇਟੀਕਲ ਸਕੈਚਿਜ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ , ਜੋ 1783 ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ।

        1779 ਵਿੱਚ ਬਲੇਕ ਨੇ ਨਕਾਸ਼ੀ , ਮੂਰਤੀ-ਕਲਾ ਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਦਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭਿਆ । 1783-87 ਦੌਰਾਨ ਬਲੇਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉੱਘੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਵਧਾਇਆ , ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਅੱਕ ਗਿਆ । ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਐਨ ਆਈਲੈਂਡ ਇਨ ਦਾ ਮੂਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ । 1788 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਾਪਰ ਪਲੇਟਾਂ ’ ਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਕਰਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਤਜਰਬਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਬਲੇਕ ਨੇ ਦੋ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇਅਰ ਇਜ਼ ਨੋ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਲੀਜਨ ਅਤੇ ਆਲ ਰਿਲੀਜਨਜ਼ ਆਰ ਵੱਨ ਲਿਖੀਆਂ । ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਬਲੇਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਇਨੋਸੈਂਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ । ਇਹਨਾਂ ਸਧਾਰਨ ਗੀਤਮਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਉਸ ਨੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਉੱਤੇ ਖੋਦਣ ਜਾਂ ਖੁਣਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਹ ਪੁਸਤਕ 1789 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਰਾਇਲਟੀ ਵਜੋਂ ਬਲੇਕ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ਲਿੰਗ ਹੀ ਨਸੀਬ ਹੋਏ ਪਰ ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਬਲੇਕ ਦੀਆਂ ਇਲੁਮੀਨੇਟਿਡ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗਜ਼ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ।

        ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਬਲੇਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ । ਬਲੇਕ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬ ਸਾਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਇਨੋਸੈਂਸ ਐਂਡ ਸਾਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਐਕਸਪੀਰੀਐਂਸ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਹਰੇਕ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਬਲੇਕ ਨੇ ਇਲੁਮੀਨੇਟਿਡ ਪੇਂਟਿੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ । ਸਾਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਇਨੋਸੈਂਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਬੱਚੇ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਖ਼ੁਸ਼ੀ , ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ । ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਚਕਾਚੌਂਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਜਰਬਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜਾ ਆਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਛਿਣ-ਮਾਤਰ ਹੈ । ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਿਰਮਲ , ਪਵਿੱਤਰ , ਹੁਲਾਸ-ਭਰਪੂਰ , ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਰਹਿਤ ਹੈ । ਬੱਚਾ ਅਤੇ ਮੇਮਣਾ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ । ਇਸ ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ‘ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ` , ‘ ਦਾ ਐਕੋਇੰਗ ਗਰੀਨ` , ‘ ਦਾ ਲੈਂਬ` , ‘ ਦਾ ਸੈਫ਼ਰਡ` , ‘ ਦਾ ਲਿਟਲ ਬਲੈਕ ਬੋਆਏ` , ‘ ਲਾਫਿੰਗ ਸਾਂਗ` , ‘ ਸਪਰਿੰਗ` , ‘ ਏ ਕਰੇਡਿਲ ਸਾਂਗ` , ‘ ਨਰਸਿਜ਼ ਸਾਂਗ` , ‘ ਹੋਲੀ ਥਰਸਡੇ` , ‘ ਦਾ ਚਿਮਨੀ ਸਵੀਪਰ` , ‘ ਦਾ ਡਿਵਾਈਨ ਇਮੇਜ਼` ਅਤੇ ‘ ਦਾ ਲਿਟਲ ਬੋਆਏ ਲਾਸਟ` ਹਨ ।

        ਸਾਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਐਕਸਪੀਰੀਐਂਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਖੌਤੀ ਸੱਭਿਅ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ , ਨਿਰਦੈਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੱਟ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਕੁੱਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਧਰਮ , ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਲਾਈਆਂ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਬਲੇਕ ਅਫ਼ਸੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹਾਵੀ ਹੋ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ , ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿੰਗ ਮੂਲਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ । ਸਾਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਐਕਸਪੀਰੀਐਂਸ ਅਤੇ ਸਾਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਇਨੋਸੈਂਸ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਪਰੀਤ ਸਥਿਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ । ਸਾਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਐਕਸਪੀਰੀਐਂਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ‘ ਅਰਥਜ਼ ਆਂਨਸਵਰ` , ‘ ਨਰਸਿੰਗ ਸਾਂਗਜ਼` , ‘ ਦਾ ਟਾਈਗਰ` , ‘ ਦਾ ਲਿਟਲ ਗਰਲ ਲੋਸਟ` , ‘ ਦਾ ਲਿਟਲ ਗਰਲ ਫਾਊਂਡ` , ‘ ਦਾ ਕਲੋਡ ਐਂਡ ਦਾ ਪੈਬਲ` , ‘ ਲਿਟਲ ਵੈਗਾਬਾਂਡ` , ‘ ਹੋਲੀ ਥਰਸਡੇ` , ‘ ਦਾ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਦਾ ਐਨਸ਼ੀਐਂਟ ਬਾਰਡ` , ‘ ਮਾਈ ਪਰੈਟੀ ਰੋਜ਼ ਟ੍ਰੀ` , ‘ ਆਹ! ਸਨ ਫਲਾਵਰ` , ‘ ਦਾ ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਲਵ` , ‘ ਏ ਲਿਟਲ ਬੁਆਏ ਲੋਸਟ` , ‘ ਲੰਦਨ` , ‘ ਦਾ ਚਿਮਨੀ ਸਵੀਪਰ` , ‘ ਦਾ ਹਿਊਮਨ ਐਬਸਟਰੈਕਟ` ਅਤੇ ‘ ਏ ਡਿਵਾਈਨ ਇਮੇਜ਼` ਹਨ ।

        ਲੰਦਨ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬਲੇਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਥੈਲ ( 1789 ) , ਦਾ ਮੈਰਿਜ ਆਫ਼ ਹੈਵਨ ਐਂਡ ਹੈਲ ( 1793 ) , ਅਮਰੀਕਾ ( 1793 ) , ਵਿਜ਼ਨਸ ਆਫ਼ ਦਾ ਡਾਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਅਲਬੀਅਨ ( 1793 ) , ਯੂਰਪ ( 1794 ) , ਯੂਰੀਜ਼ਨ ( 1794 ) , ਦਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਲਾਸ ( 1795 ) , ਦਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਆਹਾਨੀਆ ( 1795 ) ਅਤੇ ਦਾ ਸਾਂਗ ਆਫ਼ ਲਾਸ ( 1795 ) ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀਆਂ । ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਫੋਰ ਜ਼ੋਆਸ ਤੇ ਬਲੇਕ ਨੇ ਬੜੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ । ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਬਲੇਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਇਹ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਕਵਿਤਾ ਮਿਲਟਨ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ।

        1809 ਵਿੱਚ ਬਲੇਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਲਾ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਘਰ ਬਰਾਡ ਵੇਅ ਸਟਰੀਟ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈ । ਇਸ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ 16 ਚਿੱਤਰ ਲਗਾਏ ਗਏ । ਇਹਨਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਸਰ ਦੇ ਕੈਂਟਰਬਰੀ ਯਾਤਰੂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ । ਨੁਮਾਇਸ਼ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਡੈਸਕ੍ਰਿਪਟਿਵ ਕੈਟਾਲਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ । ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ । ਜਿਹੜੀ ਕੁੱਝ ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਵੀ ਗਈ , ਉਹ ਵੀ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ।

        ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੇਕ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ । ਇਹ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਲੇਕ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ । 1811 ਵਿੱਚ ਰਾਬਰਟ ਸਾਊਦੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਲੇਕ ਕਦੀ ਵੀ ਪਾਗਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ । ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਲੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇਲੁਮੀਨੇਟਿਡ ਬੁੱਕਸ ਵੇਚਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ । ਕਈ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 100 ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਸੰਕੇਤਿਕ ਰਚਨਾ ਜ਼ੈਰੂਸਲਮ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀਆਂ ।

        1818 ਵਿੱਚ ਬਲੇਕ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ 1827 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਿਹਾ । ਇਤਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ , ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ । 1821 ਵਿੱਚ ਬਲੇਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬ ਇਲਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨਜ਼ ਆਫ਼ ਦਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਜਾਬ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ । ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਈਬਲ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ’ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ , ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ ਸੰਕੇਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦੇ ਸਨ । ਅਕਤੂਬਰ 1825 ਵਿੱਚ ਬਲੇਕ ਨੂੰ ਦਾਂਤੇ ਦੀ ਡਿਵਾਈਨ ਕਾਮੇਡੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ । ਉਸ ਨੇ 100 ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਿਹੜੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਪਰ ਪਲੇਟਾਂ ਤੇ ਉਕਰਾਏ ਵੀ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਦਿਆਂ 1827 ਨੂੰ ਬਲੇਕ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ।

        ਅਨੇਕ ਔਕੜਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਲੇਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੀ ਕੁਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ । ਉਸ ਨੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਖਾਹਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੀ ਰਿਹਾ । ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ , ਪਰ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉਪਰ ਸੀ । ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਤੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਸ਼ਾਇਦ ਬਲੇਕ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਸ ਦੇ ਅਖਾਣ ਰੂਪੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

        ਬਲੇਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ । ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ । ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਗਿਲ ਕਰਾਈਸਟ ਨੇ 1963 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ । ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਬਲੇਕ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਲੇਕ ਦਾ ਸਥਾਨ ਉੱਘਾ ਹੋਇਆ । 1957 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੇ ਇੱਕ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਬਸਟ ਪੋਇਟਸ ਕਾਰਨਰ ਵੈਸਟ ਮਨਿਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ । ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਟੇਟ ਗੈਲਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ।


ਲੇਖਕ : ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 868, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-20, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.