ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ

ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ (1173–1266) : ਫ਼ਰੀਦ-ਉਦੀਨ-ਮਸਊਦ-ਗੰਜੇ-ਸ਼ਕਰ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ 1173 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਖੋਤਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਖ਼-ਜਮਾਲ-ਉਲ- ਦੀਨ ਸੀ ਜੋ ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਦਾ ਭਣੇਵਾਂ ਸੀ। ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਚਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਬਲਬਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਤੁਅਲਕਾਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਤਬੀਅਤ ਵਜੋਂ ਫ਼ਕੀਰ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਖ਼ੁਵਾਜਾ ਕੁਤਬ-ਉਦੀਨ-ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਬਣਿਆ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਪਟਨ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਸ਼ੇਖ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉ-ਦੀਨ ਔਲੀਆ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬੜਾ ਸਾਦਾ ਤੇ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਖਿੱਚ ਸੀ। ਅਣਗਿਣਤ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣੇ। ਉੋਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ 1266 ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਪਾਕਪਟਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

 

     ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 112 ਸਲੋਕ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ` ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਨਿਮਾਜ਼ ਅਤੇ ਦੁਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਹੁੰਦੀ :

            ਤੇਰੀ ਪਨਹ ਖੁਦਾਇ ਤੂ ਬਖਸੰਦਗੀ

            ਸੇਖ ਫਰੀਦੈ ਖੈਰੁ ਦੀਜੈ ਬੰਦਗੀ॥

     ਉਹ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਰ੍ਹਾ `ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਰੱਬ ਤੋਂ ਖ਼ੌਫ਼ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਨਮਾਜ਼ ਤੇ ਰੋਜ਼ੇ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਖਲਕਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਰਵੇਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਬਣਾਇਆ। ਰੱਬ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਹਰੀ ਭੇਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਇੱਕ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੱਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਇਸ਼ਕ ਖ਼ੁਦਾਇ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰੱਬ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਘੜੀ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਡੀਕ ਸੀ। ਵਸਲ ਦੀ ਇਸ ਘੜੀ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਉਮੀਦ ਵੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਚੇਰੀਆਂ ਸਦਾਚਾਰਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ।

     ਉਹ ਤੌਹੀਦਪ੍ਰਸਤ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ- ਪਤੀ ਦੀ ਸੁਹਾਗਣ ਨਾਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਬੰਦਗੀ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ :

     ਢੂੰਢੇਦੀਏ ਸੁਹਾਗ ਕੂ ਤਉ ਤਨਿ ਕਾਈ ਕੋਰ

     ਜਿਨਾ ਨਾਉ ਸੁਹਾਗਣੀ ਤਿਨਾ ਝਾਕ ਨ ਹੋਰ॥

 

     ਫਰੀਦਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਰਿ ਚਾਕਰੀ

     ਦਿਲ ਦੀ ਲਾਹਿ ਭਰਾਂਦ॥

 

     ਦਿਲਹੁ ਮੁਹਬਤਿ ਜਿੰਨ੍ ਸੇਈ ਸਚਿਆ

                        ਜਿਨ ਮਨਿ ਹੋਰੁ ਮੁਖਿ ਹੋਰੁ ਸੇ ਕਾਂਢੇ ਕਚਿਆ॥

                      ਉਸ ਨੇ ਚੰਗੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮੰਦੇ ਅਮਲਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ :

     ਫਰੀਦਾ ਵੇਖੁ ਕਪਾਹੈ ਜਿ ਥੀਆ ਜਿ ਸਿਰ ਥੀਆ ਤਿਲਾਹ॥

     ਕਮਾਦੈ ਅਰੁ ਕਾਗਦੈ ਕੁੰਨੇ ਕੋਇਲਿਆਹ॥

                        ਮੰਦੇ ਅਮਲ ਕਰੇਦਿਆ ਏਹ ਸਜਾਇ ਤਿਨਾਹ॥

     ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਦਰਵੇਸ਼ ਅਖਵਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਲਾਲਚ ਤੇ ਲਬ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ :

     ਫ਼ਰੀਦ ਜਾ ਲਬੁ ਤਾ ਨੇਹੁ ਕਿਆ

     ਲਬੁ ਤਾ ਕੂੜਾ ਨੇਹੁ॥

     ਕਿਚਰੁ ਝਤਿ ਲਘਾਈਐ

                        ਛਪਰਿ ਤੁਟੈ ਮੇਹੁ॥

     ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਨਤ ਮਾਣੇਗਾ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਦੋਜ਼ਖ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜੇਗਾ। ਫ਼ਰੀਦ ਮੌਤ ਦਾ ਭੈਅ ਦੇ ਕੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਜੱਗ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਾਹਦਾ? ਉਸ ਨੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕੁਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗੇ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਵਡਿਆਇਆ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਹਲੀਮੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ :

     ਫ਼ਰੀਦਾ ਕਾਲੇ ਮੈਂਡੇ ਕਪੜੇ ਕਾਲਾ ਮੈਂਡਾ ਵੇਸ॥

                        ਗੁਨਹੀ ਭਰਿਆ ਮੈ ਫਿਰਾ ਲੋਕੁ ਕਹੈ ਦਰਵੇਸੁ॥

     ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਸਧਾਰਨ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਿੰਬ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ : ਟੁੱਟਿਆ ਛੱਪਰ, ਮੁੰਜ ਦੀ ਮੰਜੀ, ਸੁੱਕਾ ਪਿੰਜਰ, ਰੁੱਖੀ ਰੋਟੀ, ਆਟਾ, ਲੂਣ, ਮਾਖਿਉਂ, ਮਾਝਾ ਦੁੱਧ, ਛੱਪੜ, ਚਿੱਕੜ ਆਦਿ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਿੰਬ ਸਮਾਜਿਕ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ, ਕੰਮਾਂ-ਧੰਦਿਆਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਪਹਿਰਾਵੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ਕਾਵਿ ਬਿੰਬਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਕ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸੀ।

     ਮੁਲਤਾਨੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਉਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁਲਤਾਨੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਓਦੋਂ ‘ਪੰਜਾਬੀ` ਨਾਂ ਅਜੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੰਧੀ, ਸਾਧ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਲੇਖਕ : ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ,     ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2123,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/17/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ