ਸੁਰ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਸੁਰ :

ਆਓ ਹੇਠਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ :

                  ਝਾਅ-ਚਾਅ-ਚਾਹ

        ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਸ੍ਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ੍ਵਰ ਧੁਨੀ ਹੈ । ਇਹ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ /ਚ/ ਅਤੇ /ਆ/ । ਪਰ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ , ਯਾਨੀ ਕਿ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ । ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਕੀ ਹੈ ? ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਸੁਰ ਦਾ ਹੈ ।

        ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਆਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ । ਜਦੋਂ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵੱਲ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਰੋਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ , ਸਾ-ਰੇ-ਗਾ-ਮਾ-ਧਾ-ਨੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਵੱਲ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਰੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ , ਨੀ-ਧਾ-ਮਾ-ਗਾ- ਰੇ-ਸਾ । ‘ ਝਾਅ` , ‘ ਚਾਹ` ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ‘ ਝਾਅ` ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਅਰੰਭ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ ਇਹ ਨੀਵਾਂ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ‘ ਚਾਅ` ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਜਿੱਥੋਂ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪਰ ‘ ਚਾਹ` ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਜਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ ਝਾਅ` ਵਿੱਚ ਅਵਰੋਹ ਹੈ , ‘ ਚਾਹ` ਵਿੱਚ ਆਰੋਹ ਹੈ , ਅਤੇ ‘ ਚਾਅ` ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਵਰੋਹ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਆਰੋਹ । ਸੁਰ ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ।

        ਸੁਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੁਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਗਲੇ ਵਿਚਲੀ ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ `ਤੇ ਦੋ ਮਾਸ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਜਿਹੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਦ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੇ ਇਹ ਨਾਦ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਬਣੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਕੰਬਣੀ ਦੀ ਵੱਧ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਜਦੋਂ ਕੰਬਣੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੰਬਣੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨੀਵਾਂ ਸੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

        ਨਾਦ-ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਤਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕੰਬਣੀ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਨ ਉੱਚੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਬਣੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਨ ਨੀਵੀਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

        ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਤਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਇੱਕ ਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ । ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ । ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਖਾਸੀ , ਮਣੀਪੁਰੀ ਆਦਿ ਹੀ ਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ । ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ( ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੀ , ਬੰਗਾਲੀ , ਉੜੀਆ ਆਦਿ ) ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਰਾਵੜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ । ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਹੈ । ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ । ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਪਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਛੇ ਸੁਰਾਂ ਵੀ ਹਨ । ਯਾਨੀ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸ੍ਵਰ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਛੇ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝਾਅ-ਚਾਅ-ਚਾਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਹਨ । ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅੰਤਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ :

                      ਭੀ                 -       ਪੀ     -              ਪੀਹ

                      ਘੋੜਾ             -       ਕੋੜਾ -             ਕੋਹੜਾ

                      ਭਾਰ                           -       ਪਾਰ       -              ਪਾਹਰ

        ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੁਰ , ਸਮਾਂਤਰ ਸੁਰ ਅਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਸੁਰ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ । ਹੁਣ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ , ਮੱਧ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ 1 , 2 , 3 ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਨਾਂ` ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।

        ਸੁਰ ਦਾ ਪਸਾਰ ਖੇਤਰ ਉਚਾਰ-ਖੰਡ ਹੈ । ਸੁਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਫੈਲਾਅ ਤਾਂ ਇੱਕ ਉਚਾਰ-ਖੰਡ `ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੂਜੇ ਉਚਾਰ-ਖੰਡ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਏਸੇ ਲਈ ਜੇ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਉਚਾਰ- ਖੰਡ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੁਰ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕੁਝ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਅਸੀਂ ‘ ਭੀ` ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ‘ ਭੀ` ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ‘ ਈ` ਦੋ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਸੁਰ ਦੀ ਇਸ ਲੋੜ ਕਰ ਕੇ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰ ਦਾ ਕੁਝ ਫੈਲਾਅ ਦੂਜੇ ਉਚਾਰ-ਖੰਡ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

        ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਘ , ਝ , ਢ , ਧ , ਭ ਅਤੇ ਹ ਅੱਖਰ ਸੁਰ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਘ , ਝ , ਢ , ਧ ਅਤੇ ਭ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਸੁਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ‘ ਹ` ਸੁਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ( ਜਿਵੇਂ ‘ ਚਾਹ` ਵਿੱਚ ) ਅਤੇ ‘ ਬਿਨਾਂ ਸੁਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵੀ ( ਜਿਵੇਂ ‘ ਹੱਥ` ਵਿੱਚ ) । ਘ , ਝ , ਢ , ਧ ਅਤੇ ਭ ਡਿੱਗਦੀ ਸੁਰ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ( ਜਿਵੇਂ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਘਰ , ਝਾੜ , ਢੋਲ , ਘੀ ਅਤੇ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ) ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੁਰ ਲਈ ਵੀ ( ਜਿਵੇਂ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਮਾਘ , ਮਾਝੀ , ਕਾਢ , ਸਾਧ ਅਤੇ ਸਾਂਭ ਵਿੱਚ ) ।

ਧੁਨੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ ਲਈ ‘ ੇ` ਚੜ੍ਹਾਅ ਲਈ ‘ ੇ` ਅਤੇ ਸਮਾਂਤਰਤਾ ਲਈ ‘ -` ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।


ਲੇਖਕ : ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 15907, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-17, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੁਰ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼

ਸੁਰ : ( 1 ) ਸੁਰ ਇਕ ਅਖੰਡੀ ਧੁਨੀ ਹੈ । ਸੁਰ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆ ਰਹੀ ਵਾਯੂਧਾਰਾ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਵਿਚ ਕੰਪਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਕੰਪਣ ਲਗਾਤਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਘਟਦੀ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ । ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਦੀ ਕੰਪਣ ਦੇ ਉਤਰਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਰਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਾਰਥਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੁਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸ਼ਬਦ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਿਚ ਦਾ ਘਟਣਾ-ਵਧਣਾ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕਾਈ ਤੱਕ ਸਾਰਥਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਵਾਕ-ਸੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਉਤੇ ਸੁਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਧੁਨਾਤਮਕ ਬਣਤਰ ’ ਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਭਾਵ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਲੇ ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ । ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਸਵਰ ਹੀ ਸੁਰ ਦਾ ਪਰਭਾਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਸੇ ਪਰਕਾਰ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵਾਕ-ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਵਾਕ-ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੇਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਕੰਸ਼ \ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

              ( 2 ) ਪੰਜਾਬੀ , ਭਾਰਤੀ-ਆਰੀਆ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਊਦੀਕੂਰ ਨੇ ਸਘੋਸ਼ ਮਹਾਂ-ਪਰਾਣ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਨੂੰ ਸੁਰ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ । ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸੁਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗਰਾਹਮ ਬੇਲੀ ਨੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ । ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਹਨ : ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ , ਪੱਧਰੀ ਸੁਰ ਅਤੇ ਉਚੀ ਸੁਰ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ( ਘ , ਝ , ਢ , ਧ , ਭ ਅਤੇ ਹ ) ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ IPA ਵਿਚ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸੁਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ( \   -  \ ) ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ( ਘ , ਝ , ਢ , ਧ , ਭ ) ਵਿਅੰਜਨ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ , ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ( ਕ , ਚ , ਟ , ਤ , ਪ ) ਵਿਅੰਜਨ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਭਾਰ ( ਪ ਆ ਰ ) , ਝੱਲ ( ਚ ਅਤੇ ਲ ਲ ) , ਘਰ ( ਕ ਅ ਰ ) । ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ( ਗ , ਜ , ਤ , ਦ , ਬ ) ਵਿਅੰਜਨ ਉਚੀ ਸੁਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਸਾਧ ( ਸ ਆ ਦ ) , ਲਾਭ ( ਲ ਆ ਬ ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ( ਗ , ਜ , ਡ , ਦ , ਬ ) ਵਿਅੰਜਨ ਨੀਵੀਂ ਜਾਂ ਉਚੀ ਸੁਰ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਨੀਵੀਂ ਜਾਂ ਉਚੀ ਸੁਰ ਦਾ ਪਤਾ ਦਬਾ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ । ਜੇ ਦਬਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ’ ਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਚੀ ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਵੇਂ : ਸੋਝੀ ( ਸ ਓ ਜ ਈ ) ਲੱਭੀ ( ਲ ਅ ਬ ਬ ਈ ) ਪਰ ਜੇ ਦਬਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਵੇਂ : ਕਢਾਈ ( ਕ ਅ ਢ ਆ ਈ ) ਸੁਝਾ ( ਸ ਉ ਜ ਆ ) । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ( ਹ ) ਧੁਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਹੈ । ਮਾਝੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਡੋਗਰੀ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸੁਰ ਦਾ ਰੂਪ ਇਖਤਿਆਰ ਕਰ ਗਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ ਪੁਆਧੀ , ਮਲਵਈ , ਦੁਆਬੀ’ ਆਦਿ ਵਿਚ ਇਹ ਸੁਰ ਵਾਂਗ ਵੀ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਵਾਂਗ ਵੀ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

              ( 3 ) ਸੁਰ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਪਰਭਾਵ ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੀਰਘ ਸਵਰ ’ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਅਤੇ ਉਚੀ ਸੁਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : ਭਾ \ ਪ ਆ \ । ਪਾ \ ਪ ਆ । ਅਤੇ ਪਾਹ \ ਪ ਆ \ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਜੁੱਟਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਾ-ਕੋੜਾ-ਕੋਹੜਾ , ਘੜੀ-ਕੜੀ-ਕੜ੍ਹੀ ਆਦਿ ।


ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ,
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 15903, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-21, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੁਰ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਸੁਰ [ ਨਾਂਇ ] ਅਵਾਜ਼ , ਲਹਿਜਾ; ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰਾਂ ਦਾ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ; ਤਾਨ , ਰਾਗ; ਸਲੂਕ , ਸੁਲ੍ਹਾ


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 15878, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-02-24, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੁਰ ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਸੁ . ਸੰ. ਸੰਗ੍ਯਾ— ਦੇਵਤਾ. “ ਸੁਰ ਨਰ ਤਿਨ ਕੀ ਬਾਣੀ ਗਾਵਹਿ.” ( ਸ੍ਰੀ ਅ : ਮ : ੩ ) ਦੇਖੋ , ਸੁਰਾ । ੨ ਸੂਰਯ । ੩ ਪੰਡਿਤ । ੪ ਸੰ. स्वर— ਸ੍ਵਰ. ਨੱਕ ਦੇ ਰਾਹ ਸ੍ਵਾਸ ਦਾ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ । ੫ ਸੰਗੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਧੁਨਿ , ਜੋ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਵੇ. ਇਸ ਦੇ ਸੱਤ ਭੇਦ ਕਲਪੇ ਹਨ. “ ਸਾਤ ਸੁਰਾ ਲੈ ਚਾਲੈ.” ( ਰਾਮ ਮ : ੫ ) ਦੇਖੋ , ਸ੍ਵਰ । ੬ ਸੁਰਗ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਭੀ ਸੁਰ ਹੈ. “ ਅੰਤ ਹੋਏ ਸੁਰਗਾਮੀ.” ( ਚੰਡੀ ੩ )


ਲੇਖਕ : ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ,
ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 15392, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-10-10, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੁਰ ਸਰੋਤ : ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਮਹਿਤ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ), ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

ਸੁਰ ( ਸੰ. । ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੁਰ ) ੧. ਦੇਵਤਾ

੨. ( ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਵਰ ) ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸਾ , ਰੇ , ਗਾ , ਮਾ , ਪਾ , ਧਾ , ਨੀ , ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ । ਦੇਖੋ , ‘ ਸੁਰਾ’


ਲੇਖਕ : ਮੁਖ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸੰ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਮਹਿਤ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ), ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 14941, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-03-12, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੁਰ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼–ਜਿਲਦ ਚੌਥੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ

ਸ੍ਵਰ ਜਾਂ ਸੁਰ : ਗਾਉਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਰਾਗ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਸੱਤ ਸੁਰ– – ਸ਼ੜਜ , ਰਿਸ਼ਭ , ਗਾਂਧਾਰ , ਮਧਯਮ , ਪੰਚਮ , ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਹਨ ।

                  ਰਾਗ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆ ਨੇ ਮੋਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੜਜ , ਪਪੀਹੇ ਦੀ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਭ ( ਕਈਆ ਨੇ ਗਊ ਦੇ ਰੰਭਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਭੀ ਰਿਸ਼ਭ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ) , ਬਕਰੀ ਅਤੇ ਭੇਡ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਗਾਂਧਾਰ , ਕੂੰਜ ਦੀ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਮਧਯਮ , ਕੋਇਲ ਤੋਂ ਪੰਚਮ , ਡੱਡੂ ( ਅਥਵਾ ਘੋੜੇ ) ਦੀ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਿੰਘਾੜ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸੁਰ ਕਲਪਿਆ ਹੈ ।

                  ਜੋ ਸ੍ਵਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਾਗ ਵਿਦਆ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਥਾਪੇ , ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ , ਫੇਰ ਪਿਛੋਂ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਾਸਤੇ ਜੋ ਨੀਵੇਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸ੍ਵਰ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਪੰਜ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਵਰ ਬਣਾਏ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ– – ਰਿਸ਼ਭ , ਗਾਂਧਾਰ , ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਵਿਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਕੋਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਧਯਮ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹੋਕੇ ਤੀਬਰ ( ਕੜਾ ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 12 ( ਸੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਪੰਜ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ) ਸ੍ਵਰਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਠਾਟ ਬਣਦੇ ਹਨ ।

                  ਸੱਤਾਂ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 22 ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਆਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ । ਕਈ ਅਗਿਆਨੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿ ਨੂੰ ਮੂਰਛਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਮੂਰਛਨਾ ਠਾਟ ਦੀ ਇਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਪਤਕਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕੀ ਮੂਰਛਨਾ ਅਰਥਾਤ ਇੱਕੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਇਸਥਿਤੀ ਅਲਾਪ ਲਈ ਠਹਿਰਾਈ ਗਈ ਹੈ । ਸ਼ੁੱਧ , ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਸੁਰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੇ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਰ , ਕੰਨੇ ਵਾਲਾ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਲਾ ਤੀਬਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : – –

                  ਸ਼ੁੱਧ– – ਸ ਰ ਗ ਮ ਪ ਧ ਨ

                  ਕੋਮਲ– – ਰਾ ਗਾ ਧਾ ਨਾ

                  ਤੀਬਰ– – ਮੀ

                  ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਸ੍ਵਰ , ਵਾਦੀ , ਸੰਵਾਦੀ , ਅਨੁਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਇਉਂ ਹੈ : – – ਗ੍ਰਹਸ੍ਵਰ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਗ ਦੇ ਅਲਾਪ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਵੇ ।

                  ਵਾਦੀ ਅਥਵਾ ਅੰਸ਼ ਸ੍ਵਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਨ ਹੋਵੇ । ਸੰਵਾਦੀ ਸ੍ਵਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵਾਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਵੇ ।

                  ਅਨੁਵਾਦੀ ਸ੍ਵਰ ਸੰਵਾਦੀ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਕੇ ਰਾਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

                  ਵਿਵਾਦੀ ਸ੍ਵਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਗਾੜ ਦੇਵੇ । ਇਸਨੂੰ ਵਰਜਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੱਤਰੂ ਸ੍ਵਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

                  ਹ. ਪੁ.– – ਮ. ਕੋ.


ਲੇਖਕ : ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ,
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼–ਜਿਲਦ ਚੌਥੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1495, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2016-04-09, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.