ਸੰਗਤ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ੰਗਤ [ ਨਾਂਇ ] ਸਾਥ , ਸੁਹਬਤ , ਸੰਜੋਗ , ਇਕੱਠ , ਟੋਲੀ


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3913, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-02-24, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੰਗਤ ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ੰਗਤ . ਸੰ. ਸੰ— ਗਤ. ਸੰਗ੍ਯਾ— ਸਭਾ. ਸੰਘ. ਮਜਲਿਸ. Congregation. “ ਸੰਗਤ ਸਹਿਤ ਸੁਨੈ ਮੁਦ ਧਰੈਂ.” ( ਗੁਪ੍ਰਸੂ ) ੨ ਸੰਬੰਧ. ਰਿਸ਼ਤਾ. ਨਾਤਾ । ੩ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਮਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ । ੪ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ , ਜੋ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ , ਨਜਾਮਤ , ਬਰਨਾਲਾ , ਤਸੀਲ ਅਤੇ ਭਟਿੰਡੇ ਵਿੱਚ ਹੈ. ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਇਨ ਤੇ , ਭਟਿੰਡੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੰਗਤ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ,
ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3658, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-10-10, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੰਗਤ ਸਰੋਤ : ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ।

ਸੰਗਤ : ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਇਕ ਨਾਮਾਂਤਰ । ਵੇਖੋ ‘ ਧਰਮਸਾਲ/ਧਰਮਸਾਲਾ’ , ‘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ’ ।


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,
ਸਰੋਤ : ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3434, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-03-09, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੰਗਤ ਸਰੋਤ : ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਸੰਗਤ : ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ ਸੰਗਤਿ` ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਾਥ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਹੈ । ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ । ਇਸ ਅਰਥ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ ਉਹ ਹਨ ਸਾਧ ਸੰਗਤ । ਸ਼ਬਦ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ( 1469-1539 ) ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਇਹਨਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵੱਲ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ‘ ਸਰਬੱਤ ਸੰਗਤ ਬਨਾਰਸ ਕੀ` , ਪਟਨਾ ਕੀ ਸੰਗਤ , ਧੌਲ ਕੀ ਸੰਗਤ । ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ , ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਦਾਸ ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸੰਗਤ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਥਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੇਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਲੈਕਚਰ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਸਲੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ।

      ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜੁੜ ਬੈਠਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਨਤੀ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ । ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲੋਂ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ , ਅਰਾਧਨਾ ਜਾਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ । ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਉਨਤੀ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਸਾਧਕ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਕਰਨਾ ਸਿਖਦਾ ਹੈ । ਸੇਵਾ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਸੰਗਤ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਰਤਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਝੱਲਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਪਰਪੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।

      ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕੌਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੱਤ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਸਤ ਸੰਗਤਿ ਕੈਸੀ ਜਾਣੀਐ ॥ ਜਿਥੈ ਏਕੋ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੀਐ ॥ ( ਗੁ.ਗ੍ਰੰ. 72 ) । ਇਹ ਉਹੋ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੁਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ- ਸਤ ਸੰਗਤਿ ਸਤਿਗੁਰ ਚਟਸਾਲ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਗੁਣ ਸਿਖਾ ॥ ( ਗੁ. ਗ੍ਰੰ. 1316 ) । ਸਤਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਵਾਗਵਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਮਿਲਿ ਸਤਸੰਗਤਿ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਏ ਜਗੁ ਭਉ ਜਲੁ ਦੁਤਰੁ ਤਰੀਐ ਜੀਉ ॥ ( ਗੁ.ਗ੍ਰੰ. 95 ) । ਅੱਗੇ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਸਤਸੰਗਤਿ ਮਹਿ ਨਾਮੁ ਹਰਿ ਉਪਜੈ ਜਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮਿਲੈ ਸੁਭਾਏ ॥ ( ਗੁ.ਗ੍ਰੰ. 67-68 ) । ਮਿਲਿ ਸਤਸੰਗਤਿ ਖੋਜੁ ਦਸਾਈ ਵਿਚਿ ਸੰਗਤਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਵਸੈ ਜੀਉ ॥ ( ਗੁ. ਗ੍ਰੰ. 94 ) । ਵਿਚਿ ਸੰਗਤਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਵਰਤਦਾ ਬੁਝਹੁ ਸਬਦ ਵੀਚਾਰਿ ॥ ( ਗੁ.ਗ੍ਰੰ. 1314 ) । ਤ੍ਰਿਖਾ ਨ ਉਤਰੈ ਸਾਂਤਿ ਨ ਆਵੈ ਬਿਨੁ ਦਰਸਨ ਸੰਤ ਪਿਆਰੇ ਜੀਉ ॥ ( ਗੁ.ਗ੍ਰੰ.96 ) । ਚਾਰੇ ਜੁਗ ਮੈ ਸੋਧਿਆ ਵਿਣ ਸੰਗਤਿ ਅਹੰਕਾਰੁ ਨ ਭਗੈ ॥ ( ਗੁ.ਗ੍ਰੰ.1098 ) । ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ‘ ਸੁਖਮਨੀ` ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- ਜੇ ਕੋ ਅਪੁਨੀ ਸੋਭਾ ਲੋਰੈ । ਸਾਧ ਸੰਗਿ ਇਹ ਹਉਮੈ ਛੋਰੈ ॥ ( ਗੁ.ਗ੍ਰੰ. 266 ) । ਜਿਉ ਮਹਾ ਉਦਿਆਨ ਮਹਿ ਮਾਰਗੁ ਪਾਵੈ ॥ ਤਿਉਸਾਧੂ ਸੰਗਿ ਮਿਲਿ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਗਟਾਵੈ ॥ ( ਗੁ.ਗ੍ਰੰ. 282 ) ।

      ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਨਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਧਨ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ : ਇਹ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕਾਈ ਵੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ , ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਸੰਗਤਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ । ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂੰਹ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ।

      ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਸਹਿਵਰਤੀ ਸੰਸਥਾ ਧਰਮਸਾਲ ਸੀ ਜਿਥੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜੁੜਦੇ ਸਨ , ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਜਾਤ ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦ ਭਾਵ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਛਕਦੇ ਸਨ । ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲਗ ਪਏ ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ । ਇਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਇਕ ਜਮਾਤ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ । ਇਹ ਕੋਈ ਮੱਠ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨ ਸੀ ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਮ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿੱਤੇ-ਧੰਦੇ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇਸ ਵਿਚ ਮੁਖ ਤੱਤ ਸੇਵਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ । ਪੁੰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਦਦ ਸਵੈ ਇੱਛਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-“ ਧਰਮਸਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਸਚ ਖੰਡ ਵਸਾਇਆ । ” ( ਵਾਰਾਂ 24 । 11 ) ।

      ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ । ਇਹਨਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਤੀਜੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਸਨ । ਇਕ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਵਿਚ ਬੰਨਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਸੰਗਤ ਦਾ ਹਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ( ਭਰਾ ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ । ਸੰਗਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬੰਨਦੀ ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕੰਮਾਂ ਕਾਜਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਆਪਸੀ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਭਾਵੇਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਫ਼ੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਭਾਵ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਸਪਰ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦਰਅਸਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਅਕਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਘਾੜਤ ਹੀ ਸਨ ।

          ਇਹਨਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਜਨਮ , ਕਿੱਤਾ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਭਿੰਨ ਭੇਦ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ । ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ( XI ) ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਦਾ ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਪਹਿਲੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਰਥਾਤ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਨਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਤ , ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਂ ਕਿੱਤੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਸਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਰਨਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ 19 ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਰਦਾਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮਿਰਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ । ਦੂਸਰਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ ਸੀ ਜੋ ਇਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਹਿਲਕਾਰ ਸੀ । ਬੂੜਾ ਜੋ ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰੰਧਾਵਾ ਜੱਟ ਸੀ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਿੱਤਾ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵੇ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ ਜੋ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਹੈ । ਫਿਰਨਾ ਇਕ ਖਹਿਰਾ ਜੱਟ ਸੀ; ਮਾਲੋ ਅਤੇ ਮਾਂਗਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਸੀ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਮਲਸੀਹਾਂ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਸੀ ਜੋ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਹੋਰ ਕਈ ਖੱਤਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੂਲਾ , ਕੀੜ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਦਾ ਸੀ , ਪ੍ਰਿਥਾ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਸੋਨੀ ਸਨ : ਪ੍ਰਿਥੀ ਮਲ ਸਹਿਗਲ ਸੀ , ਭਗਤਾ ਓਹਰੀ , ਜਾਪੂ ਵੰਸੀ ਅਤੇ ਸੀਹਾਂ ਅਤੇ ਗੱਜਨ ਜੋ ਚਚੇਰੇ ਭਾਈ ਸਨ ਉੱਪਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਰੂਪੀ ਕੁਠਾਲੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉੱਚੇ ਨੀਵੇਂ , ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਅਤੇ ਜਾਤ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੇ ਦਾ ਭਿੰਨ ਭੇਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਇਕ ਨਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਜੁੜ ਬੈਠਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁੰਗਾਰੇ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ।

      ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ । ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਸੰਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1699 ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ਸੀ । ਇਹ ਜਾਤ ਪਾਤ ਰਹਿਤ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖਰ ਸੀ ਜੋ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ।


ਲੇਖਕ : ਕ.ਜ.ਸ. ਅਤੇ ਅਨੁ. ਗ.ਨ.ਸ.,
ਸਰੋਤ : ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 3434, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-03-11, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First