ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ : ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੋਈ 3500 ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਵਿਦਵਾਨ Altindi-sone ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਅਵੇਸਤਾ ( ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ) ਯੂਨਾਨੀ , ਲਾਤੀਨੀ , ਪੁਰਾਣੀ ਜਰਮਨ , ਪੁਰਾਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ , ਪੁਰਾਣੀ ਰੂਸੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ ।

 

        ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ; ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ । ਅਸੀਂ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ । ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਵੈਦਿਕ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ( ਰਿਸ਼ੀਆਂ ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਤੇ ਇਹ ਗੀਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ , ਸੁੱਖਾਂ , ਲੋੜਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੀਤ ( ਰਿਚਾਵਾਂ ) ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ । ਰਿਗਵੇਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ।

        ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ( ਸਾਡਾ ਭਾਵ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ) ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 42 ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਸ੍ਵਰ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਹਨ : ਅ , ੲ , ੳ , ऋ , ऌ ਏ , ਐ , ਓ ਤੇ ਔ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅ , ੲ , ਉ , ऋ , ऌ ਹਰਸਵ ( ਛੋਟੇ ) ਤੇ ਆ , ਈ , ਊ , ऋ , ऌ , ਏ , ਐ , ਓ ਤੇ ਔ ਦੀਰਘ । ਇਹਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈ , ਊ , ਆ , ऋ , ऌ ਦੀਰਘ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨਕਾਰ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ।

                  ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ :

                  ਕ  ਖ  ਗ  ਘ  ਙ

                  ਚ  ਛ  ਜ  ਝ  ਞ

                  ਟ  ਠ  ਡ  ਢ  ਣ

                  ਤ  ਥ  ਦ  ਧ  ਨ

                  ਪ  ਫ  ਬ  ਭ  ਮ

                  ਅਰਧ ਸ੍ਵਰ             :                

                  ਯ  ਰ  ਲ  ਵ

                  ਸ-ਧੁਨੀਆਂ :

                  ਸ  ਸ਼  ਤੇ   ष

                  ਕੰਠੀ       :

                  ਹ

        ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਬਲਾਘਾਤ ਵੀ ਅਰਥਵਤ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਙ , ਞ ਤੇ ਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।

        ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰ ਪੱਖੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ-ਨਾਂਵ ਤੇ ਕਿਰਿਆਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ , ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਤੇ ਪੜਨਾਂਵ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ । ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਸ਼ ਹਨ-ਧਾਤੂ , ਵਿਕਰਨ ਤੇ ਵਿਭਕਤੀ । ਜਦੋਂ ਵਿਭਕਤੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇੱਕ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ‘ ਦਾ` ਦਾਤਾ , ਦਾਤਿ ਆਦਿ । ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਕਰਨ ਸ਼ੂਨਯ ( zero ) ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਧਾਤੂ ‘ ਅਸੁ` ਤੋਂ ਅਸੀਂ ‘ ਅਸਤਿ` ‘ ਉਹ ਹੈ` ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸੁ ( ਧਾਤੂ ) ਤੇ ( -ਤਿ ) ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉ ਜਾਂ ਦੁਰੁਕੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਵੇਖੋ ਦਾ ਤੋਂ ਦਦਾਤਿ ‘ ਉਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ` । ਫਲ ਤੋਂ ਪਫਲਤਿ “ ਉਹ ਫੁਲਦਾ ਹੈ , ਵਧਦਾ ਹੈ । ”

        ਵਿਭਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਭਾਗ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ‘ ਮੁੰਡੇ` ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਚਨ ਅਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਹੈ । ( ਅਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ) ਤੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਹੁਵਚਨ ਰੂਪ ਹੈ । ‘ ਾ ` ਅੰਤਕ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇਹ ਰੂਪ ‘   ੇ ` ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਂਵ , ਪੜਨਾਂਵ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅੱਠ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਨੇਕ ਕਾਰਜ ਅਰਥਾਤ ਕਾਰਕ ਕਾਰਜ/ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਟੀਚਾ , ਮਕਸਦ , ਥਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪੂਰਕ ਨਾਂਵ ਰੂਪ ।

        ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਪਰ ਕਿਰਿਆ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ । ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ 1. ‘ ਮੁੰਡਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ` ਤੇ 2. ‘ ਕੁੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ` ਵਾਕ ਨੰ : 1 ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਾ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ‘ ਜਾਂਦਾ` ਹੈ ਤੇ ਵਾਕ ਨੰ : 2 ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ‘ ਜਾਂਦੀ` ਹੈ । ਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ‘ ਗੱਛਿਤ` ਕੁੜੀ ਲਈ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਲਈ ਵੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਾਂਗ ਹੈ-The boy goes and the girl goes.

        ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਚਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ ਹਨ । ਲਿੰਗ ਹਨ-ਪੁਲਿੰਗ , ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਤੇ ਨਿਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ; ਵਚਨ ਹਨ-ਇੱਕਵਚਨ , ਦ੍ਵਿਵਚਨ ਤੇ ਬਹੁਵਚਨ । ਲਿੰਗ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਕੋਈ ਨਾਂਵ ਕਿਉਂ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ , ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਹੈ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਤਰਕ ਜਾਂ ਕਿੰਤੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ । ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਹਾਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ ਫਲ` ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ ਪਰ ‘ ਗਲ` ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ ।

        ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ-ਵਰਤਮਾਨ , ਭਵਿੱਖ , ਅਦਿੱਖ ਭੂਤ ( aorist ) , ਪੂਰਨ ਭੂਤ ( perfect ) ਤੇ ਅਪੂਰਨ ਭੂਤ ( imperfect ) । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਨ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਿਦੰਤ ਰੂਪ ਵੀ ਬਣੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਕ੍ਰਿਦੰਤ ਰੂਪ ਪਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਾਂ ( ਵੇਖੋ ਪਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤ ) ਦੇ ਵਾਕ ਵਿਨਿਆਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

        ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਵਾਕ ਹਨ- ਆਤਮਨੇ ਪਦ ( ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ) ਤੇ ਪਰਸਮੈ ਪਦ ਅਰਥਾਤ ਦੂਜੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ । ਇਹਨਾਂ ਵਾਕਾਂ ਲਈ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ middle/passive ਤੇ active voice ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਵੇਖੋ ‘ ਯਜਤੇ` ( ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ) ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ‘ ਯਜਤਿ` ( ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ) ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

        ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਰਿਗਵੇਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ । ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਚਿਆ ਗਿਆ । ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕ , ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਨੌਕਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਜੇ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ  ਨਾਵਲ ਦਸ਼ਕੁਮਾਰ ਚਰਿਤ   ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ ਵੱਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪੰਨੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਰਸਾਊ ਹਨ ।

                  ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਨ ਸਾਹਿਤ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ । ਪਾਣਿਨੀ , ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ , ਨੇ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਅਸ਼ਟਾਧਿਆਈ   ਹੈ । ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਤਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 3996 ਸੂਤਰ ਹਨ । ਇਸ ਵਿਆਕਰਨ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਆਕਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪਤੰਜਲੀ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਇੱਕ ਪੜਚੋਲਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂਭਾਸ਼   ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੋਈ 2100 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ । ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ , ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ , ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ ।


ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 5863, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-17, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ : ਪਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ-ਆਰੀਆ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਿਛੋਂ ਆ ਕੇ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਰਹਿ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਆ ਗਿਆ । ਇਸ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੌਕਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਕੁਲ 52 ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ13 ਸਵਰ ਤੇ 39 ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ । ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਇਕ ਲੱਛਣ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵਰਘਾਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਸਵਰਘਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਸਵਰਘਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ’ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਗੀਤਾਤਮਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਯੋਗਾਤਮਕ ਸੀ ਅਤੇ ਸਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ । ਇਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਚਨ ਸਨ । ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਕਾਫੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ । ਇਸ ਵਿਚ ਅੱਠ ਕਾਰਕ ਸਨ । ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਧੀ ਤੇ ਸਮਾਸ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਪਾਣਿਨੀ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ‘ ਛਾਂਦਸ’ ਭਾਵ ਸਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਲੌਕਿਕ \ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾ ਕਾਫੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ । ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਰਚੀ ਜੋ ਟੈਕਸਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਹਾ । ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਵਰ ˆ ‡ ਤੇ l÷ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆ ਹਨ ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਵਿਅੰਜਨ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ । ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ( ਆਈ ਤੇ ਆਉ ) ਦੋ ਸੰਧੀ ਸਵਰ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ( ਆਇ ਤੇ ਅਉ ) ਹੋ ਗਿਆ । ਵੈਦਿਕ ਦੀਆਂ ( ਲ ਲ੍ਹ ) ਧੁਨੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ । ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਲਾ ਸਵਰਘਾਤ ਬਲਾਤਮਕ ਸਵਰਘਾਤ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ । ਵੈਦਿਕ ਵਿਚ ਸਮਾਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ ਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ ਤੇ ਲਿੰਗ , ਵਚਨ , ਕਾਰਕ , ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ,
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 5860, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-21, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ [ ਨਾਂਇ ] ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 5847, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-02-24, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ੰਸਕ੍ਰਿਤ . ਵਿ— ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ੨ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ । ੩ ਸੁਧਾਰਿਆ । ੪ ਸੰਗ੍ਯਾ— ਵ੍ਯਾਕਰਣ ਦੀ ਰੀਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਧਾਰੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ । ੫ ਦੇਵਭਾ੄੠. ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ. ( संस्कृत ) .


ਲੇਖਕ : ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ,
ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 5294, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-10-10, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ੰਸਕ੍ਰਿਤ . ਵਿ— ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ੨ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ । ੩ ਸੁਧਾਰਿਆ । ੪ ਸੰਗ੍ਯਾ— ਵ੍ਯਾਕਰਣ ਦੀ ਰੀਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਧਾਰੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ । ੫ ਦੇਵਭਾ੄੠. ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ. ( संस्कृत ) .


ਲੇਖਕ : ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ,
ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 5293, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-10-10, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.