ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ

ਨਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਮਾਂਜੀ ਸੰਵਾਰੀ ਤੇ ਸਭ੍ਰਯ ਬੋਲੀ। ਕੋਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਿੱਤ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣੀ ਰਹੀ , ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ

ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,     ਸਰੋਤ : ਸਾਹਿੱਤ ਕੋਸ਼ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਦਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2405,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 5/25/2015 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ

ੰਸਕ੍ਰਿਤ. ਵਿ—ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ੨ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ। ੩ ਸੁਧਾਰਿਆ। ੪ ਸੰਗ੍ਯਾ—ਵ੍ਯਾਕਰਣ ਦੀ ਰੀਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਧਾਰੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ । ੫ ਦੇਵਭਾ੄੠. ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ. (संस्कृत).

ਲੇਖਕ : ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ,     ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2592,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 10/10/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ

ੰਸਕ੍ਰਿਤ. ਵਿ—ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ੨ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ। ੩ ਸੁਧਾਰਿਆ। ੪ ਸੰਗ੍ਯਾ—ਵ੍ਯਾਕਰਣ ਦੀ ਰੀਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਧਾਰੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ । ੫ ਦੇਵਭਾ੄੠. ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ. (संस्कृत).

ਲੇਖਕ : ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ,     ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2592,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 10/10/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ [ਨਾਂਇ] ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ

ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2869,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2/24/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: ਪਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ-ਆਰੀਆ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਿਛੋਂ ਆ ਕੇ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਰਹਿ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੌਕਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਕੁਲ 52 ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ13 ਸਵਰ ਤੇ 39 ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ। ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਇਕ ਲੱਛਣ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵਰਘਾਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਵਰਘਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਵਰਘਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਗੀਤਾਤਮਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਯੋਗਾਤਮਕ ਸੀ ਅਤੇ ਸਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਚਨ ਸਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਕਾਫੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਅੱਠ ਕਾਰਕ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਧੀ ਤੇ ਸਮਾਸ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਾਣਿਨੀ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ‘ਛਾਂਦਸ’ ਭਾਵ ਸਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਲੌਕਿਕ\ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾ ਕਾਫੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਰਚੀ ਜੋ ਟੈਕਸਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਹਾ। ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਵਰ ˆ ‡ ਤੇ l÷ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆ ਹਨ ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਵਿਅੰਜਨ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ (ਆਈ ਤੇ ਆਉ) ਦੋ ਸੰਧੀ ਸਵਰ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ (ਆਇ ਤੇ ਅਉ) ਹੋ ਗਿਆ। ਵੈਦਿਕ ਦੀਆਂ (ਲ ਲ੍ਹ) ਧੁਨੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਲਾ ਸਵਰਘਾਤ ਬਲਾਤਮਕ ਸਵਰਘਾਤ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਵੈਦਿਕ ਵਿਚ ਸਮਾਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ ਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਿੰਗ, ਵਚਨ, ਕਾਰਕ, ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ।

ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ,     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2876,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/21/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ : ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੋਈ 3500 ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਵਿਦਵਾਨ Altindi-sone ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਅਵੇਸਤਾ (ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਯੂਨਾਨੀ, ਲਾਤੀਨੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਜਰਮਨ, ਪੁਰਾਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਰੂਸੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।

 

     ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ; ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ। ਅਸੀਂ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕਵੀਆਂ (ਰਿਸ਼ੀਆਂ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਤੇ ਇਹ ਗੀਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ, ਸੁੱਖਾਂ, ਲੋੜਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੀਤ (ਰਿਚਾਵਾਂ) ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਰਿਗਵੇਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

     ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਸਾਡਾ ਭਾਵ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 42 ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਸ੍ਵਰ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਹਨ : ਅ, ੲ, ੳ, ऋ, ऌ ਏ, ਐ, ਓ ਤੇ ਔ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅ, ੲ, ਉ, ऋ, ऌ ਹਰਸਵ (ਛੋਟੇ) ਤੇ ਆ, ਈ, ਊ, ऋ, ऌ, ਏ, ਐ, ਓ ਤੇ ਔ ਦੀਰਘ। ਇਹਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈ, ਊ, ਆ ,ऋ, ऌ ਦੀਰਘ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨਕਾਰ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ।

          ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ :

          ਕ  ਖ  ਗ  ਘ  ਙ

          ਚ  ਛ  ਜ  ਝ  ਞ

          ਟ  ਠ  ਡ  ਢ  ਣ

          ਤ  ਥ  ਦ  ਧ  ਨ

          ਪ  ਫ  ਬ  ਭ  ਮ

          ਅਰਧ ਸ੍ਵਰ        :        

          ਯ  ਰ  ਲ  ਵ

          ਸ-ਧੁਨੀਆਂ :

          ਸ  ਸ਼  ਤੇ  ष

          ਕੰਠੀ     :

          ਹ

     ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਬਲਾਘਾਤ ਵੀ ਅਰਥਵਤ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਙ, ਞ ਤੇ ਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

     ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰ ਪੱਖੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ-ਨਾਂਵ ਤੇ ਕਿਰਿਆ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਤੇ ਪੜਨਾਂਵ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਸ਼ ਹਨ-ਧਾਤੂ, ਵਿਕਰਨ ਤੇ ਵਿਭਕਤੀ। ਜਦੋਂ ਵਿਭਕਤੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ‘ਦਾ` ਦਾਤਾ, ਦਾਤਿ ਆਦਿ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਕਰਨ ਸ਼ੂਨਯ (zero) ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਧਾਤੂ ‘ਅਸੁ` ਤੋਂ ਅਸੀਂ ‘ਅਸਤਿ` ‘ਉਹ ਹੈ` ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸੁ (ਧਾਤੂ) ਤੇ (-ਤਿ) ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉ ਜਾਂ ਦੁਰੁਕੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ ਦਾ ਤੋਂ ਦਦਾਤਿ ‘ਉਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ`। ਫਲ ਤੋਂ ਪਫਲਤਿ “ਉਹ ਫੁਲਦਾ ਹੈ, ਵਧਦਾ ਹੈ।”

     ਵਿਭਕਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਭਾਗ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ‘ਮੁੰਡੇ` ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਚਨ ਅਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਹੈ। (ਅਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ) ਤੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਹੁਵਚਨ ਰੂਪ ਹੈ। ‘ ਾ ` ਅੰਤਕ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇਹ ਰੂਪ ‘  ੇ ` ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਂਵ, ਪੜਨਾਂਵ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅੱਠ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਨੇਕ ਕਾਰਜ ਅਰਥਾਤ ਕਾਰਕ ਕਾਰਜ/ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਟੀਚਾ, ਮਕਸਦ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪੂਰਕ ਨਾਂਵ ਰੂਪ।

     ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਪਰ ਕਿਰਿਆ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ 1. ‘ਮੁੰਡਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ` ਤੇ 2. ‘ਕੁੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।` ਵਾਕ ਨੰ: 1 ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਾ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ‘ਜਾਂਦਾ` ਹੈ ਤੇ ਵਾਕ ਨੰ: 2 ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ‘ਜਾਂਦੀ` ਹੈ। ਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ‘ਗੱਛਿਤ` ਕੁੜੀ ਲਈ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਲਈ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਾਂਗ ਹੈ-The boy goes and the girl goes.

     ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਚਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਹਨ-ਪੁਲਿੰਗ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਤੇ ਨਿਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ; ਵਚਨ ਹਨ-ਇੱਕਵਚਨ, ਦ੍ਵਿਵਚਨ ਤੇ ਬਹੁਵਚਨ। ਲਿੰਗ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਕੋਈ ਨਾਂਵ ਕਿਉਂ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਹੈ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਤਰਕ ਜਾਂ ਕਿੰਤੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਹਾਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਫਲ` ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ ਪਰ ‘ਗਲ` ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ।

     ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ-ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ, ਅਦਿੱਖ ਭੂਤ (aorist), ਪੂਰਨ ਭੂਤ (perfect) ਤੇ ਅਪੂਰਨ ਭੂਤ (imperfect)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਨ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਿਦੰਤ ਰੂਪ ਵੀ ਬਣੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਕ੍ਰਿਦੰਤ ਰੂਪ ਪਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਾਂ (ਵੇਖੋ ਪਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤ) ਦੇ ਵਾਕ ਵਿਨਿਆਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

     ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਵਾਕ ਹਨ- ਆਤਮਨੇ ਪਦ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ) ਤੇ ਪਰਸਮੈ ਪਦ ਅਰਥਾਤ ਦੂਜੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਾਕਾਂ ਲਈ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ middle/passive ਤੇ active voice ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਵੇਖੋ ‘ਯਜਤੇ` (ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ‘ਯਜਤਿ` (ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

     ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਰਿਗਵੇਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਨੌਕਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ  ਨਾਵਲ ਦਸ਼ਕੁਮਾਰ ਚਰਿਤ  ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ ਵੱਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪੰਨੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਰਸਾਊ ਹਨ।

          ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਨ ਸਾਹਿਤ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਣਿਨੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਅਸ਼ਟਾਧਿਆਈ  ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਤਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 3996 ਸੂਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਆਕਰਨ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਆਕਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤੰਜਲੀ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਇੱਕ ਪੜਚੋਲਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂਭਾਸ਼  ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੋਈ 2100 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ।

ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ,     ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 2877,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/17/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ