ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਸਰੋਤ : ਜੁਗਰਾਫ਼ੀਏ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

Pacific ocean ( ਪਅਸਿਫਿਕ ਅਉਸ਼ਅਨ ) ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ : ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਾਤਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਇਕ-ਤਿਹਾਈ ਰਕਬਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਅੱਧਾ ਪਾਣੀ ਜਮ੍ਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ , ਦੋਨੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਆਰਕਟਿਕ ਸਾਗਰ ਨਾਲ ਇਕ ਤੰਗ ਰਸਤੇ ਬੈਰਿੰਗ ਸਟ੍ਰੇਟ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਐਨਟਾਰਕਟਿਕ ਮਹਾਂਦੀਪ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਪਗ 11.1 ਕਰੋੜ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ । ਪਰਬਤੀ ਸ਼੍ਰਿੰਖਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਖੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੀਨਾ ਟਰੈਂਚ ਵਰਗੀਆਂ ਲਗਪਗ 12 , 600 ਮੀਟਰ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਔਸਤਨ ਗਹਿਰਾਈ ਤਕਰੀਬਨ 4183 ਮੀਟਰ ਹੈ ।


ਲੇਖਕ : ਸ. ਸ. ਢਿੱਲੋਂ ਅਤੇ ਜ. ਪ. ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਜੁਗਰਾਫ਼ੀਏ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1159, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-01-29, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼–ਜਿਲਦ ਪੰਜਵੀਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ

ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ : ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਮਹਾਂਸਾਗਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਦਾ ਕੋਈ 35 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਹ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵਲ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਲ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਲ; ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ ਬੇਰਿੰਗ ਸਟ੍ਰੇਟ ਤੀਕ 8350 ਨਾਉਟੀਕਲ ਮੀਲ ( 15 , 500 ਕਿ. ਮੀ. ) ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੋਲੰਬੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਮਲਾਇਆ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਤਕ 11 , 500 ਨਾਓਟੀਕਲ ਮੀਲ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਹ ਦੂਜੇ ਵੰਡੇ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੋਂ ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ । ਬਿਨਾ ਸੀਮਾ ਤੱਟ ਸਾਗਰਾਂ ਤੋਂ ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 166 , 000 , 000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ( 64 , 000 , 000 ਵ. ਮੀਲ ) ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ 4280 ਮੀ. ( 140 , 50 ਫੁੱਟ ) ਹੈ । ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾਣ ਫਿਲਪਾਈਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੇਰੀਅਨ ਟ੍ਰੇਂਚ ( Mariana Trench ) ਦੀ ਹੈ ਜੋ 11 , 033 ਮੀ. ( 36 , 198 ਫੁੱਟ ) ਡੂੰਘੀ ਹੈ । ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਗੋਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੰਗ ਜਿਹੀ ( 55 ਨਾਉਟੀਕਲ ਮੀਲ ) ਬੇਰਿੰਗ ਖਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਆਰਕਟਿਕ ਸਾਗਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਦੱਖਣੀ ਅਰਧ ਗੋਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਅਤੇ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸੌੜੇ ਜਿਹੇ ਡਰੇਕ ਪੈਸੇਜ ( Drake Passage ) ਰਾਹੀਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੇ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਬਹੁਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਿਰਫ ਜਾਘ , ਸਮਾਰਟਾ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਤਸਮਾਨੀਆ ਤੇ ਬਾਸ ਸਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਹੀ ਕੁਝ ਵਖਰੇਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ।

                  ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਥਲੀ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਚੀਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਰਿਆ ਇਸੇ ਵਿਚ ਡਿਗਦੇ ਹਨ । ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ ਦਾ ਸਬੰਧ ਅਮਰੀਕਨ ਕਾਰਡੀਲੇਰਾ ਪਰਬਤ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅਲਾਸਕਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਤਕ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਨਾਲ ਵੀ ਪਹਾੜ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਬੜੇ ਅਨ-ਨਿਯਮਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਨ । ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸੀਮਾ ਤੱਟੀ ਸਾਗਰ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।


ਲੇਖਕ : ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ,
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼–ਜਿਲਦ ਪੰਜਵੀਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 643, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2015-11-30, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ), ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ

ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ : ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ( Pacific Ocean ) ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ , ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ , ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਹੈ । ਇਸ ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 15.55 ਕਰੋੜ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ । ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਲਗਪਗ 1/3 ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਕੀ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰਾਂ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਖੇਤਰਫਲ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ । ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 30 , 000 ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਟਾਪੂ ਹਨ ।

ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਨਾਲ , ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ , ਧੁਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬੇਰਿੰਗ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧੁਰ ਦੱਖਣ ਤੱਕ ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੇੜੇ ਜਾ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ । ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਡਰੋਗਰਾਫਿਕ ਸੰਸਥਾ ( International Hydrographic Organisation ) ਨੇ ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ 60° ਦੱਖਣੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸੀਮਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ ਤੇ , ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਡਰੇਕ ਪੈਸੇਜ ( Drake Passage ) ਨੇੜੇ 68° ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਰੇਖਾ ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨੂੰ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ( Atlantic Ocean ) ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

ਭੂਮਧ-ਰੇਖਾ ਨੇੜੇ ਇਹ ਮਹਾਂਸਾਗਰ 25 , 600 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਹੈ । ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ 4 , 280 ਮੀਟਰ ਹੈ , ਪਰੰਤੂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਸਥਾਨ ਮੈਰੀਆਨਾ ਟਰੈਂਚ ( Mariana Trench ) ਜੋ ਕਿ 11 , 340 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘਾ ਹੈ , ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ , ਭਾਵ ਮਾਊਂਟ ਐਵਰਸਟ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੋਬਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਉੱਪਰ 2 , 492 ਮੀਟਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਹਿ ਹੋਰ ਹੋਵੇਗੀ । ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ 70.7 ਕਰੋੜ ਕਿਊਬਿਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਹੈ , ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਲਗਪਗ 50 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਤਟ ਰੇਖਾ ( Coast line ) ਦੀ ਲੰਬਾਈ 135 , 663 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ।

ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ , ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰੀ ( Navigator ) ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਮੈਗੇਲਨ ( Ferdinand Magellan ) ਨੇ ਸੰਨ 1520 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀਸ਼ਬਦ ‘ Pacific’ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ Peaceful’ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ , ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ਾਂਤ , ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਸ਼ਾਂਤ ਜਲ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਮੈਗੇਲਨ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੁਫ਼ਾਨ ਜਾਂ ਜਵਾਰੀ ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ । ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੂਜੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੁਫ਼ਾਨ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਰੀਕੇਨ ( Hurricane ) ਅਤੇ ਟਾਰਨੈਡੋ ( Tornado ) ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ।

ਭੂ-ਗਰਭਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ( Geologists ) ਅਨੁਸਾਰ , ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਤਲੀ ਚਟਾਨਾਂ ( Bed Rocks ) ਦੀ ਉਮਰ ਕੋਈ 20 ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ । ਸੰਨ 1879 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਧਾਰਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੂਖੰਡ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ , ਅਤੇ ਚੰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਬਣ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਾ । ਇਸ ਭੂਖੰਡ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਟੋਆ ( Depression ) ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਲ ਭਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ , ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਹੀ ਹੈ , ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ।

ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਬਾਕੀ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾ ਹੈ , ਜਿਸ ਦੀ ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ 5 , 000 ਤੋਂ 6 , 000 ਮੀਟਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ । ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ( Rugged ) ਹੈ । ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਮੂੰਗਾ ਟਾਪੂ ( Coral Islands ) , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਵਾਈ ( Hawaiian Islands ) , ਮਾਰਸ਼ਲ ( Marshall ) , ਟੁਵੈਲੂ ( Tuvalu ) , ਕੁੱਕ ( Cook ) , ਫਿਜੀ ( Fiji ) , ਨਾਸਾਓ ( Nausau ) , ਜੋਨਸਟਨ ( Johnston ) , ਕਿੰਗਮੈਨ ਰੀਫ ( Kingman Reef ) , ਮਿਡਵੇ ਅਤੇ ਪਾਲਮੀਰਾ ( Palmira Island ) ਟਾਪੂ ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ । ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਪਾਈਨਜ ( Philippiness ) , ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ( Indonesia ) , ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ( New Zealand ) , ਨਿਊ ਗਿਨੀ ( New Guinea ) ਵਰਗੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਟਾਪੂ ਵੀ ਹਨ । ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਲਗਪਗ 10 , 000 ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਓਸ਼ਨੀਆਂ ( Oceania ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਤੀ ਰੇਖਾ ( International Date line ) ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨੀ ਸਾਗਰ , ਸੁਲੂ ( Sulu ) ਸਾਗਰ , ਕੋਰਲ ਸਾਗਰ ( Coral Sea ) , ਤਾਸਮਾਨ ਸਾਗਰ ( Tasman Sea ) , ਫਿਲਪਾਈਨੀ ਸਾਗਰ ( Philippines Sea ) ਆਦਿ ਛਿਛਲੇ ਸਾਗਰ ਹਨ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ , ਅਨੇਕਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ( Trenches ) , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਿਲਪਾਈਨੀ ਖਾਈ ( Philippiness Trench ) , ਬੋਨਿਨ ( Bonin ) ਖਾਈ , ਸਾਲਮਨ ਖਾਈ ( Salman Trench ) , ਟਾਂਗਾ ਖਾਈ ( Tonga Trench ) ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੁਗਰਾਫ਼ਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਦਕਾ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੱਛੀ ਬੈਂਕ , ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ , ਤਾਂਬਾ , ਨਿੱਕਲ , ਕੋਬਾਲਟ , ਮੈਗਨੀਜ਼ , ਆਦਿ ਖਣਿਜ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਗਾਤਾਂ ਨੇ ਯੂ.ਐੱਸ.ਏ. , ਮੈਕਸੀਕੋ , ਪੀਰੂ , ਚਿੱਲੀ , ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ , ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ , ਚੀਨ , ਜਪਾਨ , ਫਿਲਪਾਈਨ , ਆਦਿ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ( Economy )   ਨੂੰ ਮਾਲੋ-ਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਗਪਗ 60 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਮੱਛੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ( Log Angeles ) ਸਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ( San Francisco ) , ਸੀਐਟਲ ( Seattle ) ਯੂ.ਐੱਸ.ਏ. ਵਿੱਚ , ਹਾਂਗਕਾਂਗ ( Hong kong ) , ਸ਼ੰਘਾਈ ( Shanghai ) ਚੀਨ ਵਿੱਚ , ਯੋਕੋਹਾਮਾ ( Yokohama ) ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ , ਵਲਿੰਗਟਨ ( Wellington ) ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ , ਸਿਡਨੀ ( Sydeny ) ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ , ਬੈਂਕਾਕ ( Bangkok ) ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ , ਪੁਸਾਨ ( Pusan ) ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ , ਆਦਿ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ । ਬੇਰਿੰਗ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਅਤੇ ਪਨਾਮਾ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤੰਗ-ਲਾਂਘੇ ( Narrow Corridors ) ਹਨ ।

ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਫਿਲਪਾਈਨੀ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨੀ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਤੇਲ ਦੇ ਰਿਸਣ ( Oil leakage ) ਕਾਰਨ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੈ । ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ( Species ) , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੀ ਲਾਇਨ ( Sea lion ) , ਡਿਊਜੌਂਗ ( Duzong ) , ਸੀ ਓਟਰ ( Sea Otter ) , ਸੀਲ ( Seals ) ਕੁੱਛੂਕੁੰਮੇ ( Turtles ) ਅਤੇ ਵੇਲ ( Whale ) ਮੱਛੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ।

ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਲਾਸਕਾ ( Alaska Island ) ਟਾਪੂ , ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ( Guatemala ) ਦੇਸ , ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਐਂਡੀਜ਼ ਪਰਬਤ ( Andes Mountains ) ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ , ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ , ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਅਗਨੀ ਚੱਕਰ ( Paccific Ring of Fire ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ 80 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ( Active Volcanoes ) ਅਤੇ 60 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਭੁਚਾਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਜੁਗਰਾਫ਼ਿਕ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ।

ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਜੂਨ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੁਫ਼ਾਨ ‘ ਟਾਈਫੂਨ’ ( Typhoons ) , ਯੂ.ਐੱਸ.ਏ. ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਰੀਕੇਨਜ਼ ( Hurricanes ) , ਭੂਮਧ-ਰੇਖੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਐਲ-ਨੀਨੋ ( El Nino ) ਅਤੇ ਲਾ-ਨੀਨਾ ( La Nina ) ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਸਦੀਵੀ ਧੁੰਦ , ਆਦਿ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਾਕਰ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਜਲ-ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ , ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਤਿਕੋਣੀ ਸ਼ਕਲ , ਬਾਕੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ , ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਲ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ , ਅਨੇਕਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖਾਈਆਂ , ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਅਗਨ ਚੱਕਰ , ਮੱਧ ਸਾਗਰੀ ਕਟਕਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸ਼ੈਲਫਾਂ ਦੀ ਘਾਟ , ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁਖ ਜੁਗਰਾਫ਼ਿਕ ਵਿਸ਼ਸ਼ੇਤਾਈਆਂ ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ।


ਲੇਖਕ : ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ,
ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ), ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ , ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 15, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2019-03-20-04-15-27, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ:

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.