ਕਨੂੰਨ ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

ਕਨੂੰਨ [ ਨਾਂਪੁ ] ਉਹ ਵਿਧੀ ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਹੋਣ; ਨੀਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ , ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਨੇਮ; ਵਿਧਾਨ , ਮਰਯਾਦਾ , ਨੇਮ , ਜ਼ਾਬਤਾ , ਰੂਲ , ਵਿਧੀ , ਕਾਇਦਾ , ਦਸਤੂਰ , ਨਿਯਮ


ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),
ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 1349, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2014-02-24, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਕਨੂੰਨ ਸਰੋਤ : ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼

ਕਨੂੰਨ ( statute )

          ਕਿਸੇ ਕਨੂੰਨ ਘੜਨ ਵਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਏਜੰਸੀ ਰਾਜ ਸਭਾ , ਲੋਕ ਸਭਾ , ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਆਦਿ , ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਨੂੰਨ । ਕਨੂੰਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ( law international ) ਮੁਆਹਿਦਿਆ ਅਤੇ ਰਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਨੂੰਨ । ਇਹ ਸਿਵਲ ਕਨੂੰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਏਜੰਸੀ , ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਪਰਮਾਨੈਂਟ ਕੋਰਟ ਆਫ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਸਟਿਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ/ਪ੍ਰਭੂਸੱਤ ( sovereign ) ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਸੀਮਾ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਕਨੂੰਨ , ਅਪਰਾਧ ਸੰਬੰਧੀ ( law criminal ) ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਕਾਰਨਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀ ਵਤੀਰੇ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਖੋਜਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬਣੇ ਅਪਰਾਧ ਸੰਬੰਧੀ ਕਨੂੰਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਮਤੇ ਦੇ ਸਕਾਰਤਮਵਾਦ ਦਾ ਵੀ ਅਸਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵਵਿਗਿਆਨਿਕ ਖੋਜੀਆਂ ਦਾ ਵੀ । ਕਨੂੰਨ , ਸਧਾਰਨ ( law common ) ਅਜਿਹੇ ਕਨੂੰਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਨੂੰਨੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਾਂ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਰਵਾਜੀ ਕਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ/ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕਨੂੰਨੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ , ਇਸ ਲਈ ਕਿਤਾਬੀ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਕਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਫਰਕ ਕੱਢਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ( ਧਾਰਮਿਕ ) ਕਿਤਾਬੀ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਕਨੂੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ , ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਇਹਨਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਵਾਂ ਦੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ( ਮੁਸਲਿਮ ਲਾਅ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਲਾਅ ) ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ । ਕਨੂੰਨ ਸਮਾਜ - ਵਿਗਿਆਨਿਕ ( law sociological ) ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਪਰਮਾਪ ( ਮੈਲਿਨਉਸਕੀ ) ; ਅਜਿਹੇ ਪਰਮਾਪ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ , ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਧੀਨ ਪਰਮਾਪ ( ਰੈਡਕਲਿਫ ਬਰਾਊਨ ) , ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਬਾਰੇ ਪਰਮਾਪ , ਜੋ ਆਪ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ( ਵਿਲਸਨ ) ; ਅਜਿਹੇ ਪਰਮਾਪ ਸੂਝ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਉਪਰੰਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ( ਫਰਥ ) । ਕਿਸੇ ਸਮੁਦਾ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਯਮ ( ਗੁੱਡਹਾਰਟ ) ਅਜਿਹਾ ਪਰਮਾਪ , ਜਿਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ( ਬੋਹਾਨਨ ) ਠੀਕ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰਮਾਪ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ( ਕਾਰਲਸਟਨ ) , ਅਜਿਹੇ ਪਰਮਾਪ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ( ਹੋਬਲ ) , ਕੁਦਰਤ ਵਿਚਲੀ ਏਕਤਾ । ਕਨੂੰਨ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ( law constitutional ) ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਨੂੰਨ । ਕਨੂੰਨ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ( law of nature ) ਉਹ ਕਨੂੰਨ/ਨਿਯਮ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਦਰਤ ਚਲਦੀ ਹੈ । ਪਾਣੀ , ਹਵਾ , ਅੱਗ , ਰੋਸ਼ਨੀ , ਪੁਲਾੜ ਦੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਨੂੰਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਕਨੂੰਨ , ਕੁਦਰਤੀ ( law , natural ) ਪੁਲਾੜ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਤਰਤੀਬਬੱਧ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਲੜੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ । ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ , ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰੇਖਣਾ ਦੇ ਠੀਕ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ । ਇਹ ਗਿਆਤ ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਖੋਜ ਸਮਗਰੀ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਕਾਡਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਕਸਾਰਤਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ । ਕਨੂੰਨ ਜੰਤਕ ( law public ) ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਕਨੂੰਨ , ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਕਨੂੰਨ ਅਤੇ ਜੁਰਮ ਕਨੂੰਨ , ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕਨੂੰਨ; ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਅਧਿਐਨ । ਕਨੂੰਨ ਨਿੱਜੀ ( law personal ) ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੁਦਾ , ਤਬਕੇ , ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕਨੂੰਨ , ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਕਨੂੰਨ ਮਾਨਵਵਿਗਿਆਨਿਕ ( anthropological ) ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ; ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ । ਕਨੂੰਨ ਰਵਾਜੀ ( law customary ) ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਨੂੰਨਸਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੁਦਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਨੂੰਨ ਜੋ ਰਿਵਾਜਾਂ , ਪਿਰਤਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ । ਬਹੁਤਿਆਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਕਨੂੰਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ( law political ) ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਇੱਛਾ , ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੁਕਮ ਜਾਂ ਕੋਈ ਮਨਾਹੀ , ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਟੇਚਿਊਟ ਅਤੇ ਕਨੂੰਨ ।


ਲੇਖਕ : ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ,
ਸਰੋਤ : ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਕੋਸ਼, ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 528, ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2016-02-04, ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: no

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ



Please Login First


    © 2017 ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ.