ਲਾਗ–ਇਨ/ਨਵਾਂ ਖਾਤਾ |
+
-
 
ਗੀਤ

ਗੀਤ (ਸੰ.। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) ਗੌਣ , ਜੋ ਗਾਵਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਪਮਾ ਦੇ ਪਦ। ਯਥਾ-‘ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ’।

ਲੇਖਕ : ਮੁਖ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸੰ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਸਿੰਘ,     ਸਰੋਤ : ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਮਹਿਤ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ), ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 5117,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 3/13/2015 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਗੀਤ

ਗੀਤ. ਸੰ. ਸੰਗ੍ਯਾ—ਗਾਉਣ ਯੋਗ੍ਯ ਛੰਦ ਅਥਵਾ ਵਾਕ. “ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ.” (ਮ: ੧ ਵਾਰ ਸਾਰ) ੨ ਵਡਾਈ. ਯਸ਼ । ੩ ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਯਸ਼ ਗਾਇਆ ਜਾਵੇ.

ਲੇਖਕ : ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ,     ਸਰੋਤ : ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 5267,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 11/18/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਗੀਤ

ਗੀਤ [ਨਾਂਪੁ] ਸੁਰ ਅਤੇ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਮਧੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ; ਗਾਣਾ, ਤਰਾਨਾ; ਉਸਤਤ

ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪ.),     ਸਰੋਤ : ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 5622,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 2/24/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਗੀਤ

ਗੀਤ: ਗੀਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗਾਉਂਦੇ ਆਪੇ ਦਾ ਸੁਰ, ਤਾਲ ਤੇ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਇੱਕ ਕਲਾਮਈ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਕਲਾਕਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਸੁਹਜਮਈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚਲੇ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਰਮਜ਼ਮਈ ਤਰਕ ਦਾ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਿਜ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੈਆਤਮਿਕ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਤੀਖਣ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦਾ ਸੁਰਬੱਧ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਲੈਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਹਰਲੇ ਤੋਲ, ਵਜ਼ਨ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂਤ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਹਜ ਸੰਵੇਦਨਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੈਆਤਮਿਕਤਾ ਆਪਣੇ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

     ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ‘ਧਰੁਵਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ‘ਧਰੁਵ’ ਪ੍ਰਬੰਧ- ਕਾਵਿ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ‘ਧਰੁਵ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੁਰ’। ਸਥਾਈ ਦਾ ਇਹ ਅੰਗ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਰਾ’ ਆਖਦੇ ਸਨ, ਤੀਸਰੇ ਨੂੰ ‘ਸੰਚਾਰੀ’ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ‘ਆਭੋਗ’।

     ਪੱਛਮੀ-ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਲਿਰਕ ਤੇ ਸਾਂਗ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਸੰਗੀਤਮਈ ਹਨ। ਲਿਰਕ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਜ਼ ਲਿਰੇ `ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਿਜੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੀਤ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਿਕ ਅਵਾਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਗੀਤ ਦੀ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ-ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਂਗ ਜਾਂ ਗੀਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

     ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ, ਰੁਬਾਈ ਤੇ ਸ਼ਿਅਰ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਗੀਤਕਿਤਾ, ਲੈਅ, ਸੁਹਜ ਸੰਵੇਦਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਖ਼ਿਆਲ ਏਕਤਾ ਤੇ ਤੁਕਾਂਤ-ਵਿਉਂਤ ਗੀਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦਗਾਰ ਹੈ।

     ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦੀ ਨਵੇਕਲੀ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਗੀਤ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੁਰ-ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਥਾਈ, ਅੰਤਰਾ, ਸੰਚਾਰੀ ਤੇ ਆਭੋਗ ਅੰਗ ਹਨ, ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ-ਸੰਵੇਦਨਾ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗੀਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਤੇਜ਼ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਮਸੂਮਤਾ, ਸੁਹਜਮਈ ਭਾਸ਼ਾ, ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਕਲਪਨਾ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰ, ਤਾਲ ਤੇ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਚੇਤਨਾ ਕਾਵਿ-ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਂਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਗਾਉਣ ਯੋਗਤਾ ਗੀਤ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਤੱਤ ਹੈ। ਗੀਤਕਾਰ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਹੀ ਗੀਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਸੰਗੀਤ ਗੀਤ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਲੈਅ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸੁਰਬੱਧਤਾ ਹੀ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੀਤ ਵਿਚਲੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੋਇਆ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਪੂਰਤ ਸਰੀਰਕ ਅਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੀਤ ਦੇ ਫ਼ੈਲਾਅ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

     ਗੀਤ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਲੰਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਸਗੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਸੰਖੇਪ, ਇਕਹਿਰੀ ਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਰਕ ਭਾਵਨਾ ਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਉੱਸਰਦੀ ਹੈ। ਗੀਤ ਦਾ ਇਕਾਗਰ ਸਾਰ ਗੀਤ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਕਲਪਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ, ਅੰਤਰਾ, ਅਸਥਾਈ ਤੇ ਮੁੜ ਸਥਾਈ ਦਾ ਦੁਹਰਾਅ ਹੈ। ਸਥਾਈ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰੇ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੇ ਸੰਘਣਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਥਾਈ ਮੁੜ ਸਥਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੀਖਣ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਦੀ ਤੁਕਾਂਤ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਸ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਛੰਦ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਬੰਨਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਦਮ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਲਗਾਤਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਤੀਖਣਤਾ ਨਵੇਂ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਜਾਂ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪੇ ਦਾ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸੰਬੋਧਨੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਨੀ ਮਾਏ, ਨੀ ਧੀਏ, ਵੇ ਸੱਜਣਾ, ਮਾਹੀ ਵੇ, ਸੋਹਣਿਆਂ, ਹਾਣੀਆਂ, ਵੇ ਵੀਰਿਆ ਆਦਿ । ਇਹ ਸੰਬੋਧਨੀ ਜੁਗਤ ਪੰਜਾਬੀ   ਗੀਤ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਦੀ ਲੈਆਤਮਿਕਤਾ, ਤੁਕਾਂਤ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਤਰਜ਼, ਛੰਦ-ਵਿਉਂਤ, ਸੰਗੀਤਿਕਤਾ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕ ਇੱਕਸੁਰਤਾ ਗੀਤ ਨੂੰ ਪਾਠਕ/ਸ੍ਰੋਤੇ ਨੂੰ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਛਾਣ।

     ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕਤਾ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਈ-ਹੰਢਾਈ ਵਾਲੇ ਤਜਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣ-ਭੂਮੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬੀਜ ਇਸੇ ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਭਰੂਣ ਰੂਪ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਅੱਦੇਹਮਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦੇ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਭਰੂਣ ਅੰਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੀਤ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ-ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਧੁਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਹੀ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਉੱਤਮ ਗੀਤ ਲਾਲ ਬਾਂਕੇ ਦਿਆਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੱਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਓ ਜੱਟਾ ਹੈ ਜੋ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਤੇ ਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਢਾਲਣ, ਉਸਾਰਨ ਤੇ ਹੁਲਾਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੀਤਕਾਰ ਹਨ-ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਫੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼, ਬਰਕਤ ਰਾਮ ਯੁਮਨ, ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੂਰਪੁਰੀ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਲੱਗਣ, ਬਲਦੇਵ ਚੰਦਰ ਬੇਕਲ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਹਿਰਾਈ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਮਪੁਰੀ, ਯਮਲਾ ਜੱਟ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਉਪਾਸਕ, ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਤੇਗ ਸਿੰਘ ਚੰਨ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਮਸਤ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ, ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਹਰਭਜਨ ਹਲਵਾਰਵੀ, ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ਰੀ, ਧਰਮ ਕੰਮੇਆਣਾ, ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ, ਹਾਕਮ ਸੂਫ਼ੀ, ਸਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ, ਦਵਿੰਦਰ ਖੰਨੇਵਾਲਾ, ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ, ਪਾਲੀ ਦੇਤਵਾਲੀਆ, ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਅਮਰਦੀਪ ਗਿੱਲ, ਦੇਬੀ ਮਖਸੂਸਪੁਰੀ, ਮੱਖਣ ਬਰਾੜ, ਬੇਦਿਲ ਬਡਰੁੱਖਾ, ਗੁਰਮੁਖ ਗਿੱਲ, ਬੱਬੂ ਮਾਨ ਆਦਿ।

     ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਜਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਇੱਕਸੁਰ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹੈ। ਗੀਤ ਵਿਚਲੀ ਲੈਅ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਮਿਕਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਸੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕ ਕੰਮ ਕਰਨੋਂ ਹਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਉਹ ਗੀਤ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਗੁਆਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਕਈ ‘ਗੀਤਕਾਰਾਂ’ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਨੂੰ ‘ਮੰਡੀ ਦਾ ਮਾਲ’ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਗਾਲੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਤੇ ਲੱਚਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਹਜ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰਚੇ ਗੀਤ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਲੇਖਕ : ਕਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਟਿੱਬਾ,     ਸਰੋਤ : ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,     ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ : 5628,     ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਮਿਤੀ : 1/20/2014 12:00:00 AM
ਹਵਾਲੇ/ਟਿੱਪਣੀਆਂ: noreference

ਵਿਚਾਰ / ਸੁਝਾਅ